Waarom leert het ene kind bijna vanzelf lezen, terwijl een ander ondanks veel oefening blijft worstelen in de klas? En hoeveel daarvan wordt specifiek bepaald door onderwijs, opvoeding en de directe leefomgeving van het kind zelf? En wat ligt al vast door erfelijke aanleg? Wetenschapper Elsje van Bergen bestudeert het samenspel tussen deze factoren. Zo volgt ze de ontwikkeling van tweelingen, soms in grote internationale studies om beter te begrijpen waarom kinderen van elkaar verschillen in de ontwikkeling van lezen en rekenen.

Dit levert opvallende inzichten op. Zo blijkt uit tweelingonderzoek dat ongeveer driekwart van de verschillen tussen kinderen in technisch lezen samenhangt met verschillen in aanleg. Ook het verband tussen het opleidingsniveau van ouders en de schoolprestaties van hun kinderen blijkt volgens haar onderzoek voor een aanzienlijk deel samen te hangen met genetische overdracht. Wat betekent dit voor een school? Gerichte interventies kunnen effect hebben, maar kinderen verschillen in hoeveel (en welke) ondersteuning ze nodig hebben. Ook bij leren lezen is oorzaak en gevolg niet altijd wat je intuïtief verwacht of denkt. Kinderen die beter leren lezen, gaan mede daardoor meer lezen en krijgen er (dus) meer plezier in. Het gesprek draait daarom niet om nature óf nurture, maar om nature én nurture.

Deze blik vraagt om (meer) nuance in het onderwijs. Verschillen tussen leerlingen verdwijnen niet automatisch door iedereen precies hetzelfde aanbod te geven in één klas, maar ze zijn tegelijkertijd ook niet onveranderlijk. Juist door beter te begrijpen welke verschillen samenhangen met aanleg en waar de omgeving wél invloed heeft, ontstaat ruimte voor gerichtere ondersteuning. Niet om leerlingen vast te zetten op basis van hun achtergrond of aanleg, maar om beter te zien wie op welk moment iets extra’s nodig heeft.

Kernpunten uit het gesprek:

🧬 Erfelijkheid verklaart een aanzienlijk deel van de verschillen tussen kinderen in kenmerken zoals technisch lezen, maar dat betekent niet dat ontwikkeling genetisch vastligt. Omgevingsinvloeden blijven relevant en kunnen doelgericht worden beïnvloed.

🔎 Een correlatie is nog geen oorzakelijk verband. Als genetische verschillen buiten beschouwing blijven, kan de invloed van bijvoorbeeld opleidingsniveau van ouders of de thuisomgeving groter lijken dan deze daadwerkelijk is.

📚 Leesplezier lijkt voor een belangrijk deel te volgen uit leesvaardigheid: kinderen die beter leren lezen, gaan mede daardoor vaker lezen en ervaren meer plezier. Later in de ontwikkeling kan die relatie ook de andere kant op werken.

⏳ Vrij lezen zonder begeleiding, feedback of verwerking levert volgens het besproken onderzoek geen aantoonbaar effect op de leesvaardigheid op. Juist omdat onderwijstijd beperkt is, is structuur rond lezen belangrijk.

⚖️ Diagnoses en risicofactoren zijn niet volledig statisch. Een familiair risico op bijvoorbeeld dyslexie kan helpen om kinderen vroeg te signaleren, maar zegt niet dat hun ontwikkeling vooraf vaststaat.

Quotes uit het gesprek:

“Als je genetica negeert, wordt de omgeving veel groter gemaakt dan die werkelijk is.”

“De oorzaak-gevolgrelatie loopt voornamelijk van leesvaardigheid naar leesplezier. En niet andersom.”

“Het is nature en nurture. Het is niet óf óf.”

Tijdstempels

00:00 – Aanleg omgeving
02:58 – Tweelingen vergelijken
05:58 – Ouderlijke invloed
10:17 – Voorlezen thuis
14:04 – Verschillen herkennen
15:32 – Genetische designs
19:39 – Leesplezier verklaren
23:38 – Vrij lezen
28:39 – Diagnoses begrijpen
34:03 – Dyslexie voorkomen
35:50 – Kansen ondersteunen
37:42 – Nature nurture

Bronnen en verdieping (Mocht je lastig toegang krijgen tot onderstaande publicaties, check dan de website van Elsje van Bergen)

Why educational inequality runs in families: Genetics matter more than environment
https://doi.org/10.31234/osf.io/rehdj_v1
Hoofdlink bij kansenongelijkheid, ouderlijke opleiding, genetische transmissie, ouderlijke omgeving, en bredere familie-invloeden. Dit is de Noorse studie waar Elsje over spreekt. Dit is nog de preprint link, over enkele maanden komt het artikel online.

Nurture might be nature: cautionary tales and proposed solutions
https://doi.org/10.1038/s41539-020-00079-z
Handige overzichtslink bij de kernboodschap: wat omgeving lijkt, kan deels samenhangen met aanleg; juist daarom zijn genetisch sensitieve designs nodig in het onderwijs.

Why do children read more? The influence of reading ability on voluntary reading practices
https://doi.org/10.1111/jcpp.12910
Past bij leesvaardigheid, leesplezier, en de richting van het verband: vaardigheid lijkt vaak leesfreqentie/leesplezier te voeden, niet alleen andersom.

Prevention of reading difficulties in children with and without familial risk: Short- and long-term effects of an early intervention
https://doi.org/10.1037/edu0000489
Past bij familiair risico, vroeg signaleren, Bouw!, interventie, en het punt dat sommige kinderen langduriger/intensiever ondersteuning nodig hebben.

Examining the Effects of Silent Independent Reading on Reading Outcomes: A Narrative Synthesis Review from 2000 to 2020
https://doi.org/10.1080/10573569.2021.1944830
Externe link bij het fragment over zelfstandig stillezen zonder structuur/begeleiding. Het artikel reviewt experimentele en quasi-experimentele studies naar silent independent reading (VS). Bij deze studie was Elsje niet bij betrokken; de andere vier wel.

Nederlands Kwaliteitsinstituut Dyslexie. De impact van de thuisomgeving op de leesontwikkeling van kinderen.
Nederlandstalige verdieping waarin Van Bergen haar onderzoek naar genetische factoren, thuisomgeving, familiair dyslexierisico en de Bouw!-interventie toelicht.

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen?