Innoveren en Verbeteren

Patronen doorbreken – Radicale vernieuwing – Duurzaamheid – Doorbreek de cirkel – Innovatiemanagement – Design thinking – Rapid prototyping – Business case – Leerling centraal – onderwijsinnovatie – Leerproces – Nieuwsgierigheid – Organisatieleren

Hoe wordt lezen onderdeel van je schoolidentiteit?

8 juni 2026 Innoveren en Verbeteren 38:47

Lezen wordt pas krachtig wanneer het niet alleen een vaardigheid is, maar een herkenbaar onderdeel van de schoolcultuur. Op het Limus College in Vleuten gebeurt dat door vaste leesroutines, hoge verwachtingen en veel aandacht voor gesprekken over boeken met en tussen leerlingen. Zo lezen alle leerlingen jaarlijks meerdere titels, maar minstens zo belangrijk is wat er om dat lezen heen gebeurt: voorlezen, samen nadenken over belangrijke fragmenten, verbanden leggen met andere vakken en zoeken naar boeken die passen bij de leerling én voldoende uitdaging bieden. Het Limus college is één van de eerste inspiratiescholen in Nederland en slaagt erin op een mooie manier de brug te slaan tussen wetenschap en praktijk. Ik praat hierover met Karin Bennink.

Het gesprek laat zien dat leesmotivatie niet losstaat van kwaliteit. Plezier in lezen ontstaat wanneer docenten zorgvuldig en stapsgewijs weten te begeleiden naar complexere verhalen, andere genres en het herkennen van ‘meer’ of diepere lagen in teksten. Literatuur wordt zo meer dan ontspanning: het helpt leerlingen denken, argumenteren, reflecteren en zichzelf beter begrijpen. Juist door klein te beginnen, met een estafetteboek, een boekenweek, een gesprek of één goed gekozen fragment, kan lezen langzaam onderdeel worden van wie een school is. We staan in deze podcast ook stil hoe andere middelbare scholen stappen kunnen zetten met leesonderwijs!

Kernpunten uit de podcast:

📚 Lezen krijgt kracht wanneer het structureel onderdeel wordt van de schooldag, met vaste routines zoals voorlezen, estafetteboeken en gesprekken over wat leerlingen lezen.

🧭 Leesmotivatie vraagt meer dan keuzevrijheid: leerlingen hebben ook begeleiding, sociale uitwisseling en passende uitdaging nodig om als lezer te groeien.

🧠 Literatuur kan denken verdiepen, bijvoorbeeld wanneer fictiefragmenten worden gekoppeld aan klimaat, debat, argumentatie en kritisch burgerschap.

🌱 Kleine ingrepen kunnen groot effect hebben: één goed boek, een passend genre of een zorgvuldig gesprek kan leesangst verminderen en vertrouwen opbouwen.

🏫 Lezen wordt schoolidentiteit wanneer het niet alleen bij Nederlands blijft, maar verbonden raakt met projecten, andere vakken en gezamenlijke ambities.

Quotes uit het gesprek

“Onze leerlingen lezen als ze vmbo-route doen vier boeken per jaar, als ze havo doen vijf boeken per jaar, vwo zes boeken per jaar ieder jaar. Het allermooiste is dat onze leerlingen dat eigenlijk heel normaal vinden.”

“Met boeken kan ik honderd levens leven. Ik kan tijdreizen, ik kan van alles doen.”

“Wij vinden de leesmotivatie belangrijk en tegelijkertijd zeggen we: de leeskwaliteit staat voorop.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Boeken en bronnen die voorbijkwamen

Ryan & Deci – onderzoek naar motivatie, autonomie, competentie en relatie

Stichting Lezen – informatie en onderzoek rond leesontwikkeling en leesbevordering

Kennistafel Effectief Leesonderwijs – verbinding tussen wetenschap, beleid en praktijk

Alex Boogers – Wanneer de mieren schreeuwen

Edward van de Vendel – Hannes en Hassan weten meer dan jij

Brian Elstak – Tori

Marlies Slegers – Briefjes voor Pelle

Tijdstempels

00:04 – Leesonderwijs schoolidentiteit
01:02 – Leesroutines praktijk
03:44 – Voorlezen werkt
04:38 – Estafetteboek klas
07:03 – Persoonlijke motivatie
09:45 – Motivatie kwaliteit
12:18 – Leesangst overbruggen
15:14 – Leerlingen kennen
16:48 – Kerndoelen bevestiging
18:13 – Lezen denken
22:26 – Tijdsinvestering toetsbeleid
25:16 – Vakoverstijgend samenwerken
30:53 – Boekenspel werkvorm
32:33 – Leesreflectie identiteit
34:05 – Hoge verwachtingen

Wat doen zwarte zwanen scholen anders?

31 mei 2026 Innoveren en Verbeteren 0:46:04

Kansengelijkheid en onderwijskwaliteit worden vaak besproken alsof scholen moeten kiezen: óf toegankelijker worden, óf de lat hoger leggen. Het gesprek met Iliass El Hadioui laat juist zien waarom die tegenstelling tekortschiet. Sommige scholen slagen erin om leerlingen uit kapitaalarme omgevingen structureel méér leerontwikkeling te bieden, zonder hun pedagogische opdracht te versmallen tot toetsresultaten. Zulke scholen noemt hij zwarte zwanen: uitzonderingen binnen het systeem die tegen de verwachting in veel impact hebben. Hij schreef hierover een nieuw boek: Zwarte Zwanen Scholen, over ik, wij en de cultuur van hoge verwachtingen.

Het interessante is niet dat deze zwarte zwanen scholen een wonderrecept hebben uitgevonden. Het gaat eerder om een verfijnde professionele cultuur waarin individualiteit en collectiviteit elkaar versterken. Leraren behouden hun vakmanschap en autonomie, maar weten ook wanneer gezamenlijke afspraken nodig zijn. Schoolteams durven te kiezen, prioriteren en handelen naar wat zij weten over hun leerlingen. Eerder sprak ik Iliass in aflevering 373 over de vraag hoe te bouwen aan een cultuur van hoge verwachtingen.

Kernpunten uit de podcast:

⚫ Zwarte zwanenscholen combineren kansengelijkheid met hoge onderwijskwaliteit. Ze laten zien dat inclusiever onderwijs niet hoeft te betekenen dat de lat lager komt te liggen.

🧭 De kern zit niet in één methode, maar in cultuur. Sterke scholen verbinden individuele professionaliteit met collectieve verantwoordelijkheid, zonder te vervallen in los zand of groepsdenken.

📊 Data krijgen pas betekenis in samenhang. Lage leerresultaten, hoge medewerkerstevredenheid of sterke basisrust zeggen afzonderlijk weinig; de vraag is hoe scholen die gegevens met elkaar verbinden.

🌱 Sense of belonging en cognitieve ontwikkeling horen bij elkaar. Leerlingen moeten zich verbonden voelen, maar die verbondenheid moet ook gekoppeld zijn aan groei, zelfvertrouwen en leervermogen.

🔍 Niet alles tegelijk willen doen is een vorm van professionaliteit. Zwarte zwanenscholen kiezen enkele prioriteiten en werken daar systematisch en langdurig aan.

Quotes uit het gesprek

“De kern van zwarte zwaneninstituten is dat ze productiever zijn. Ze zijn in staat om de ervaren of geconstrueerde problemen van mensen daadwerkelijk op te lossen.”

“Het theoretiseren van de praktijk en het praktiseren van theorie: die tweebenigheid is denk ik echt essentieel.”

“We zijn heel goed in dingen erbij doen, maar we zijn met elkaar gewoon niet zo goed om dingen uit het curriculum te halen.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Tijdstempels

00:04 – Onderwijskundige start
02:00 – Kansengelijkheid en Kwaliteit
03:22 – Zwarte Zwanen
05:30 – Toetscultuur en Verschillen
08:22 – Afwijkende Scholen
10:22 – Theorie Praktijk
12:20 – Collectieve Verwachtingen
15:21 – Pedagogische Vraagstukken
16:20 – Individualiteit Collectiviteit
20:08 – Productief Handelen
24:02 – Data Duiden
27:55 – Groter of Kleiner
31:21 – Vooroordelen Doorbreken
36:21 – Samenwerken Afbakenen
39:54 – Verbonden Leren

Wat kunnen onderwijsgedichten ons leren?

26 mei 2026 Innoveren en Verbeteren 53:09

Onderwijsgedichten lijken op het eerste gezicht misschien een niche: poëzie over school, leraren, leerlingen, lezen, rekenen en orde handhaven in de klas. Maar wie ze historisch naast elkaar legt, ziet iets groters ontstaan. Ze laten zien welke vragen het onderwijs al eeuwen met zich meedraagt: hoe wek je nieuwsgierigheid? Wat betekent het om kinderen toegang te geven tot taal, kennis en rekenen? Hoe voorkom je dat het curriculum steeds voller raakt? En wat vraagt onderwijs van de leraar?

Henk Sissing stelde samen met Theo Magito een omvangrijke bundel samen met Nederlandstalige onderwijsgedichten vanaf de dertiende eeuw tot nu. In deze podcast leest Henk Sissing meerdere gedichten. We reflecteren vervolgens op de onderwijsvraagstukken van toen en nu. Uit de bundel komt een verrassend beeld naar voren: veel onderwijskwesties die vandaag urgent voelen, zijn niet nieuw. Kansengelijkheid, leesvaardigheid, praktische toepasbaarheid van rekenen, de voorbeeldrol van de leraar en de overladenheid van het onderwijs keren bijvoorbeeld regelmatig terug. Juist poëzie maakt die continuïteit zichtbaar. Niet als beleidsnota of onderwijskundig model, maar als geconcentreerde leeservaring. Een gedicht kan ons misschien in enkele regels laten zien waar onderwijs om draait: nieuwsgierigheid, overdracht, vorming, mededogen en de vraag wat kinderen nodig hebben om hun wereld te vergroten.

Kernpunten uit de podcast:

🔍 Onderwijsgedichten maken zichtbaar dat veel actuele onderwijsvragen een lange geschiedenis hebben. Thema’s als lezen, schrijven, rekenen, kansengelijkheid en curriculumdruk keren al eeuwen terug.

📚 Lezen wordt in het gesprek niet alleen gezien als vaardigheid, maar als toegang tot de wereld. Leraren hebben daarin een voorbeeldrol: kinderen moeten kunnen zien dat volwassenen zelf lezen, zoeken en denken.

🧭 Nieuwsgierigheid is een terugkerend motief. Een leraar die zelf geraakt is door de wereld, kan leerlingen meenemen in verwondering, onderzoek en zelfstandig denken.

⚖️ Kansengelijkheid blijkt geen modern beleidswoord alleen. Al in oudere teksten klinkt de oproep om arme kinderen via onderwijs bescherming, ontwikkeling en perspectief te bieden.

🧩 De overladenheid van het curriculum is hardnekkig. Nieuwe thema’s worden vaak toegevoegd, maar de vraag wat er dan vanaf gaat, blijft moeilijk te beantwoorden.

Quotes uit het gesprek

“Als je zelf niet nieuwsgierig bent, hoe kun je je nieuwsgierigheid dan overdragen aan je leerlingen?”

“Waar is 600 jaar later ons mededogen gebleven? Waar is onze compassie gebleven?”

“We zijn heel goed in dingen erbij doen, maar we zijn met elkaar gewoon niet zo goed om dingen uit het curriculum te halen.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Tijdstempels

00:03 – Ontstaan van de bundel
02:39 – Gedichten zoeken
04:50 – Historische thema’s
06:43 – Favoriet gedicht
10:42 – Onderwijs marketing
15:02 – Nieuwsgierige van de leraar
18:11 – Wereld openen
24:18 – Gelijke kansen
31:28 – Lezen leren
34:00 – Leesvoorbeeld tonen
39:02 – Rekenen toepassen
42:49 – Caribische stemmen
44:45 – Lofdicht leraar
47:06 – Curriculum overladen
50:30 – Slotreflectie onderwijs

Hoe werk je samen aan de ontwikkeling van een betekenisvol schoolexamen?

13 mei 2026 Innoveren en Verbeteren 36:03

Een betekenisvol schoolexamen krijgt vorm wanneer scholen hun visie, vakmanschap en vertrouwen in leerlingen met elkaar verbinden. Wat wil je dat leerlingen laten zien? Welke toetsvorm past daarbij? En hoe kan het Programma van Toetsing en Afsluiting (PTA) ruimte bieden voor eigenaarschap, samenhang en verdieping? Dit is de derde aflevering in een drieluik over het waardevol schoolexamen, gemaakt in samenwerking met de VO-raad en het programma Voortgezet Leren. Centraal staat de vraag hoe je samen werkt aan een schoolexamen dat niet alleen zorgvuldig en betrouwbaar is, maar ook herkenbaar aansluit bij de identiteit van de school en de ontwikkeling van leerlingen.

Te gast zijn Maaike Ditzel, docent Nederlands op Dalton Den Haag, mentor van 6V, schoolopleider en voorzitter van de examencommissie, en Sjabbo Smedes, teamleider van de mavo aan het Bonhoeffer College in Enschede.

Aan de hand van voorbeelden zoals leeskringen, mondelinge examens, flexibele toetsvormen en een profielwerkstuk in de vorm van een dichtbundel laten zij zien hoe toetsing meer betekenis kan krijgen. Maaike vertelt over een oud-leerling die haar eigen poëzie wilde uitgeven en daarbij onderzoek deed naar puberpoëzie, vormgeving, papierkeuze en publicatie. Zo werd het profielwerkstuk niet alleen een verplicht eindproduct, maar een persoonlijk en inhoudelijk leerproces waarin ruimte ontstond om vakinhoud, eigenaarschap en creativiteit met elkaar te verbinden. De examencommissie speelt daarin een belangrijke rol: als bewaker van kwaliteit, maar ook als gesprekspartner die helpt om ruimte binnen de kaders goed te benutten.

Kernpunten uit het gesprek:

🔍 Het PTA biedt meer ruimte dan vaak gedacht. Scholen kunnen binnen de kaders zelf bepalen welke toetsvormen passen bij hun visie, vakdoelen en leerlingen.
🧩 Een betekenisvol schoolexamen vraagt om samenhang. Toetsing kan verbinding leggen met vaardigheden, burgerschap en schoolidentiteit.
🗣️ Andere toetsvormen kunnen ook leermomenten zijn. Een mondeling, leeskring of presentatie maakt directe feedback mogelijk en geeft leerlingen de kans om tijdens het toetsen nog te leren.
⚖️ Flexibiliteit vraagt om zorgvuldige beoordeling. Variatie in toetsvormen is mogelijk, maar vraagt steeds de vraag of leerlingen op een eerlijke en vergelijkbare manier worden beoordeeld.
🌱 Verandering lukt beter in kleine stappen. Door initiatieven te delen, secties te ondersteunen en de examencommissie als sparringpartner te gebruiken, kan vernieuwing langzaam verankeren.
ter een logische afsluiting wordt.

Quotes uit het gesprek:

“Je ziet die hele vernieuwing die eraan zit te komen, niet meer als een soort donderwolk op je afkomen. Je moet het echt als een kans zien.”

“Leerlingen kunnen echt veel meer dan je denkt.”

“Het PTA is van jou, is niet van de inspectie. Als je hem eenmaal hebt opgesteld, dan gaat de inspectie controleren of je ook daarnaar handelt.”

Deze aflevering maak ik in samenwerking met de VO-raad en het programma voortgezet leren. De VO-raad behartigt de belangen van het voortgezet onderwijs bij politiek, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. Daarnaast bevordert de VO-raad de kwaliteit van het onderwijs in Nederland door schoolbestuurders en schoolleiders te faciliteren bij hun vervullen van hun taak. Samen maken we drie afleveringen over een waardevol schoolexamen. We gaan op zoek naar de bouwstenen hoe een schoolexamen beter kan aansluiten bij de visie van school en hoe je meer kleur in het schoolexamen kunt krijgen. Dit is de laatste aflevering van een drieluik.

Tijdstempels

00:00 – Waardevol schoolexamen
01:35 – Kleine stappen
03:09 – Puberpoëzie maken
05:09 – Oude toetsing
06:32 – Voorspelbaarheid bieden
08:14 – Examencommissie zoeken
09:50 – Nieuwe eindtermen
11:19 – Kritisch toetsen
12:16 – Mondeling geschiedenis
13:45 – Leeskringen organiseren
17:23 – PTA ruimte
19:18 – Daltonwaarden vertalen
21:18 – Duurzaam veranderen
26:52 – Eerlijk beoordelen
34:37 – Vak heruitvinden

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

(Hoe) is inclusief onderwijs eigenlijk een haalbare kaart?

10 mei 2026 Innoveren en Verbeteren 37:16

Inclusief onderwijs klinkt als een breed gedragen ideaal: kinderen leren zoveel mogelijk samen, dichtbij huis en met onderwijs dat aansluit bij hun behoeften. Maar tussen dat ideaal en de dagelijkse werkelijkheid van scholen zit veel spanning. Want wat betekent inclusie als leerlingen vastlopen, leraren handelingsverlegen worden en gespecialiseerde ondersteuning juist nodig blijkt om kinderen weer tot leren te brengen?

Ate de Boer laat zien dat de discussie over inclusief onderwijs niet alleen over overtuigingen moet gaan, maar ook over patronen, data en realistische verwachtingen. In het speciaal basisonderwijs worden al jaren toetsgegevens van duizenden leerlingen verzameld. Die gegevens laten zien dat er duidelijke doelgroepen bestaan, maar ook dat binnen die doelgroepen grote verschillen zichtbaar blijven. Gemiddelden helpen dus om beter te begrijpen wat leerlingen nodig hebben, zolang ze het individuele kind niet onzichtbaar maken. Hierover doet Ate met een groep collega’s onderzoek naar.

De kernvraag is daarmee niet simpelweg of leerlingen wel of niet in het reguliere onderwijs kunnen blijven. De vraag is welke onderwijspraktijken, vormen van ondersteuning en professionele keuzes daarvoor nodig zijn. Inclusie vraagt geen grote woorden, maar zorgvuldig onderzoek, gezamenlijke verantwoordelijkheid en de bereidheid om te blijven puzzelen wanneer het ingewikkeld wordt.

Kernpunten uit de podcast:

🔍 Inclusief onderwijs vraagt om normaliseren: verschillen tussen leerlingen horen bij onderwijs, ook wanneer die verschillen groot of ingewikkeld zijn.

📊 De benchmark in het speciaal basisonderwijs laat zien dat er duidelijke doelgroepen bestaan, maar ook dat binnen die groepen de spreiding groot blijft.

🧩 Gemiddelde ontwikkelpatronen kunnen scholen helpen om realistischer verwachtingen te formuleren, zonder het individuele perspectief van leerlingen los te laten.

🏫 De haalbaarheid van inclusie hangt sterk samen met wat er in de klas gebeurt: ondersteuning moet leraren praktisch helpen, niet vooral leiden tot extra plannen en verantwoording.

🌱 Succesvolle inclusieve initiatieven beginnen vaak klein, met betrokken mensen, maar moeten snel worden ingebed in beleid en organisatie om duurzaam te worden.

Quotes uit het gesprek

“We moeten gaan accepteren dat die uiteinden er gewoon zijn. Soms heb je die en soms niet, soms in wat extremere mate, soms niet.”

“Als je in het kader van inclusie als reguliere school denkt: wij moeten deze leerling houden, maar je kan het niet, dan heeft de leerling daar schade van.”

“Je moet dus willen ploeteren. Want het zal niet makkelijk worden.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Tijdstempels

00:04 – Inclusieve vraag
02:04 – Eerste reactie
03:03 – Passend onderwijs
04:15 – Normale verschillen
06:43 – Populatie kijken
08:10 – Benchmark uitleg
10:23 – Doelgroepen vergelijken
12:02 – Toetsgegevens verzamelen
15:09 – Interne spreiding
17:10 – Ontwikkelpatronen begrijpen
21:26 – Onderzoekstekort zichtbaar
23:45 – Financiële spanning
27:44 – Inclusie uitvoeren
30:41 – Ondersteuning organiseren
33:01 – Ploeterend ontwikkelen

Hoe geef je levensbeschouwing en zingeving vorm in een ontzuilende samenleving?

10 maart 2026 Innoveren en Verbeteren

Religie en levensbeschouwing zijn niet verdwenen uit de samenleving, maar van vorm veranderd. Juist daardoor wordt de vraag urgenter hoe scholen jongeren helpen om betekenis te geven aan wat ze meemaken, tegenkomen en onderzoeken. Waar vroeger kerk, zuil of schoolidentiteit vaak vanzelf een kader boden, groeit nu een werkelijkheid waarin tradities naast elkaar bestaan, vervloeien of juist op afstand zijn komen te staan.

Dat vraagt om een andere benadering van onderwijs. Niet alleen kennis van religieuze tradities blijft van belang, maar ook het vermogen om religieuze, morele en existentiële vragen in de wereld te herkennen. De centrale gedachte in dit gesprek is dat levensbeschouwelijk onderwijs niet (alleen) moet blijven steken in abstracte “zinvragen”, maar concreet, onderzoekend en wereldgericht moet zijn. Bij objecten, verhalen, rituelen, gemeenschappen en ervaringen kunnen leerlingen leren zien wat anders onzichtbaar blijft.

Tegelijk klinkt er een pleidooi voor vakmatige scherpte. Levensbeschouwing is geen restcategorie voor vrije meningsvorming, maar een kennisgebied met eigen perspectieven, taal en didactiek. In een ontzuilende en diverse samenleving ontstaat zo niet minder, maar juist meer reden om dit vak opnieuw te doordenken: als plek waar kennis, oriëntatie en gesprek samenkomen.

Over deze thematiek spreek ik met:

Markus Davidsen, universitair docent godsdienstsociologie aan het Leids Centrum for Religiewetenschap aan de Universiteit Leiden en projectleider curriculumwerk van LERVO (Expertisecentrum Levensbeschouwing en Religie in het Voortgezet Onderwijs).

Kevin Reuter, docent op een middelbare school in Helmond en bestuurslid van de VDLG.

Gijs van Gaans, docentopleider en vakdidacticus verbonden aan ICLON in Leiden en de ILO in Amsterdam, daarnaast docent geschiedenis aan de Fontys Hogeschool in Tilburg. Ook is hij lid van de curriculumwerkgroep van LERVO.

Een aantal kernbevindingen:

✦ Ontzuiling betekent niet dat religie verdwijnt, maar dat betrokkenheid diffuser, diverser en minder vanzelfsprekend wordt. Daardoor moeten scholen nieuwe manieren vinden om religie en zingeving zichtbaar en bespreekbaar te maken.

✦ De sprekers pleiten voor levensbeschouwelijk onderwijs dat niet alleen draait om persoonlijke meningen, maar ook om krachtige, disciplinaire kennis. Leerlingen moeten leren kijken met begrippen en perspectieven die thuis vaak niet vanzelf worden aangereikt.

✦ Abstracte modellen rond “zinvragen” blijken voor veel leerlingen te ver weg. Concreet werken met objecten, praktijken, verhalen en onderzoek sluit beter aan bij hun nieuwsgierigheid en ervaring.

✦ De perspectiefgerichte benadering biedt een gemeenschappelijke taal voor curriculumontwikkeling. Daarmee proberen de betrokkenen verschillende visies binnen het vak te verbinden zonder de eigenheid van het vak te verliezen.

✦ Levensbeschouwelijk onderwijs raakt aan actuele thema’s als polarisatie, prestatiedruk, identiteit en verbondenheid. Het vak kan leerlingen helpen om niet alleen zichzelf, maar ook de wereld en hun verhouding daartoe beter te verstaan.

Deze aflevering maak ik samen met de Vereniging van Docenten Levensbeschouwing en Godsdienst (VDLG).

Meer lezen over dit onderwerp? Hieronder een lijst met boeken, sites, publicaties en tips!

Religieuze geletterdheid als krachtige kennis

Bezoek hier het expertisecentrum levensbeschouwing en religie (LERVO)

Religie, levensbeschouwing en burgerschap op school

Nieuwe werelden openen: perspectieven op levensbeschouwing en religie

Knowledge, judgement and the curriculum: On the past, present and future of the idea of the Practical

Interview met Markus Altena Davidsen over LERVO

Meer over perspectiefgericht onderwijs vind je hier

Bronnen van zin: perspectieven op religieuze verschijnselen

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Tijdstempels

00:03 – Introductie gasten
01:27 – Inspiratieboeken curriculum
02:33 – Relevantie van religie
04:17 – Vloeibare religie
05:45 – Onderwijs verandering
07:17 – Groeiende diversiteit
09:26 – Andere zingeving
14:26 – Historische trends
16:28 – Curriculumontwikkeling nu
17:57 – Perspectiefbenadering uitgelegd
22:32 – Leerlingenonderzoek religie
25:48 – Motivatie betekenis
31:16 – Abstracte zinvragen
37:50 – Toekomst vakgebied

(Waar) zit er ruimte in toetsing en examinering?

3 februari 2026 Innoveren en Verbeteren 37:02

Toetsing voelt op veel scholen als iets dat “vastligt”: Het programma van toetsing en afsluiting (PTA) staat vaak overvol, het centraal eindexamen hangt als schaduw boven de bovenbouw en zekerheid wordt vaak gelijkgesteld aan het geven van cijfers. Tegelijk zit er juist in het schoolexamen opvallend veel ruimte. Ruimte om beter aan te sluiten bij de schoolvisie en bij wat leerlingen nodig hebben om op een zinvolle manier te reflecteren op hun leerproces en kennisbasis. Maar in hoeverre zijn docenten zich hiervan bewust? En waar zit de ruimte?

Ik spreek hierover met Tes Schmeink, beleidsadviseur en projectleider bij de vo-raad. Tes houdt zich bezig met toetsen en examineren in het VO. En aan tafel Jasja Mulder, Agora coach bij het KWC in Culemborg. Het KWC is een school voor praktijkonderwijs, vmbo, havo, atheneum, gymnasium en KWC-agora. In dit gesprek komt scherp naar voren hoe bovengenoemde ruimte vaak ongemerkt verdwijnt: door angst voor discrepanties tussen schoolexamen en centraal eindexamen, door oude routines, of simpelweg doordat PTA’s in de loop der jaren steeds voller zijn geraakt. Maar er zijn ook concrete routes terug naar eenvoud: door kritisch te kijken naar wat echt moet, dubbelingen te schrappen en toetsvormen kiezen die passen bij het doel, niet bij de gewoonte.

Een belangrijk idee is dat “toetsing” niet hetzelfde hoeft te zijn als een schriftelijke toets. In het schoolexamen kun je ook werken met bewijslast, feedbackrondes, portfolio’s of praktijkopdrachten. Zolang je maar helder houdt wat je wilt zien en waarom. En misschien wel het spannendste: als je onderwijs meer wilt laten draaien om ontwikkeling, nieuwsgierigheid en eigenaarschap, dan moet je toetsing dat niet dichttimmeren, maar juist mogelijk maken.

Kernpunten uit het gesprek:

🧭 Van visie naar praktijk: een onderwijsvisie vertaalt zich idealiter naar een toetsvisie, toetsbeleid én gedrag in de school. Dat laatste is het moeilijkst.

🧱 PTA’s raken snel “overladen”: veel scholen stoppen meer onderdelen in het PTA dan nodig is, vaak uit zekerheid of controle.

📉 Discrepantie-angst werkt door in de praktijk: het oude focuspunt op verschil tussen SE- en CE-cijfers stuurt scholen richting “oefenen op het centraal examen” in het schoolexamen.

🧩 Toetsing kan rijker dan een schriftelijke toets: portfolio’s, feedbackcycli, praktische opdrachten en bewijslast kunnen formeel onderdeel zijn van het scholexamen.

👤 Iedereen ongelijk behandelen: bij Agora blijft de lat staan, maar de route en toetsvorm kunnen per leerling verschillen.

Quotes uit het gesprek

“Wij gaan ervanuit dat iedere leerling anders is en heeft dus ook iets anders nodig.”

“De PTA’s zijn zo smal mogelijk, maar de manier waarop het getoetst kan worden is zo breed mogelijk.”

“Ik hoop van de vakcoaches dat ze eerst verliefd zijn op die leerling en daarna op hun vak.”

Deze aflevering maak ik in samenwerking met de VO-raad en het programma voortgezet leren. De VO-raad behartigt de belangen van het voortgezet onderwijs bij politiek, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. Daarnaast bevordert de VO-raad de kwaliteit van het onderwijs in Nederland door schoolbestuurders en schoolleiders te faciliteren bij hun vervullen van hun taak. Samen maken we drie afleveringen over een waardevol schoolexamen. We gaan op zoek naar de bouwstenen hoe een schoolexamen beter kan aansluiten bij de visie van school en hoe je meer kleur in het schoolexamen kunt krijgen.

Tijdstempels

00:05 – Introductie en welkom
00:58 – Gasten
01:39 – Ruimte maken
02:53 – Voorbeelden uit de praktijk
04:34 – Visie
05:10 – Begrippen
06:34 – Weging
08:15 – Overladenheid
09:11 – Discrepantie
10:24 – Toetsvormen
12:25 – Ongelijkheid
14:51 – Kwalificeren
17:25 – Integraliteit
28:20 – Gespreksvoering
34:28 – Mondeling examen en slot

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Hoe krijg je met data een beter beeld van je leerlingpopulatie?

25 januari 2026 Innoveren en Verbeteren 0:37:39

Scholen beschikken over ontzettend veel data, maar verzamelen is nog wel iets anders dan er met een team betekenis aan geven. Want wat zegt een tabel met toetsresultaten, lijst met demografische ontwikkelingen in een wijk of schoolweging eigenlijk over de leerlingen die elke dag het lokaal binnenkomen? Mijn twee gasten Vivian van Alem en Mieke Michiels laten zien hoe je van aannames naar onderbouwde keuzes kunt werken: door scherpe onderzoeksvragen te formuleren, op zoek te gaan naar meerdere verklaringen gericht data te zoeken die je onderwijs daadwerkelijk verder helpt. Ze schreven er een handzaam boek over: Doe meer met data.

De kern is niet “meer meten”, maar samen betekenis geven aan informatie in gerichte onderzoekscycli. Dat betekent ook: breder kijken dan alleen cijfers. Wat zie je op het schoolplein, hoe praten collega’s in de teamkamer over de leerlingen, hoeveel effectieve leertijd is er eigenlijk en wat vraagt de sociale leefomgeving van de school? Openbare bronnen kunnen verrassend bruikbaar zijn, niet alleen om context te begrijpen waar leerlingen in opgroeien. Het is ook behulpzaam bij trendanalyses of bij het opstellen van een schoolplan.

Uiteindelijk draait het om handelen: wat vraagt deze leerlingpopulatie van leerkrachten, van de professionalisering en van de taakverdeling in het team? Data analyseren wordt hiermee een belangrijke sleutel voor het verbeteren van het onderwijs.

Kernpunten uit de podcast:

🔎 Van aannames naar onderzoek: formuleer eerst wat je echt wilt weten, pas dán verzamel je data die een vraag kan beantwoorden.
🧠 Meerdere hypothesen: bij tegenvallende resultaten (zoals lezen) helpt het om bewust verschillende verklaringen te onderzoeken in plaats van op één spoor te blijven.
🌍 Context telt mee: data zit niet alleen in cijfers; ook wat zichtbaar en merkbaar is in en om de school hoort erbij, inclusief openbare bronnen over de wijk.
🧰 Ondersteuningsbehoeften boven labels: labels optellen zegt weinig; kijk naar terugkerende onderwijs- en ondersteuningsbehoeften en wat dat vraagt van het team.
🗺️ Woord en beeld sturen focus: visualiseren (één A4, poster) houdt het verhaal levend en helpt prioriteiten scherp te houden.

Quotes uit de podcast:

💬 “Het is vaak ook wel een beetje een misvatting dat als we data verzameld hebben dat we dan klaar zijn. Maar daar begint het eigenlijk pas.”
💬 “Je wil diezelfde lat houden, maar dat betekent wel dat het wat anders van je onderwijs vraagt.”
💬 “Data zijn niet saai. Als je ze maar betekenisvol maakt, is het hartstikke leuk om samen te onderzoeken en te puzzelen.”

Bronnen en linkjes voor meer verdieping:

Zicht op de les

Leidraad onderwijs vanuit hoge verwachtingen

Van Individueel naar inclusief onderwijs

Nieuwe kerndoelen SLO

Het lerarentekort

En wat als we nu gewoon gingen lesgeven 2.0?

De logica van de lappendeken

Het best beluisterde boek ooit (met deze titel)

Hieronder nog enkele posters die ook voorbijkwamen in het gesprek:

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Tijdstempels

00:00 – Introductie en welkom
01:00 – Tibtools
02:05 – Brainportregio
03:40 – Aannames
05:00 – Datagebruik
07:10 – Hypothesen
08:05 – Leesonderwijs
10:00 – Inspectiekader
13:00 – Verwachtingen
14:40 – Welzijn
18:20 – Schoolomgeving
23:10 – Ondersteuning
26:50 – Visualisatie
29:50 – Teamcultuur
34:10 – Inclusie

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Hoe werk je vanuit visie aan het ontwikkelen van het schoolexamen?

14 januari 2026 Innoveren en Verbeteren

Een schoolexamen is geen mini-versie van het centraal eindexamen, maar een toetsmoment waar je als school meer keuzes kunt maken dan we vaak denken: wat toets je, hoe toets je en vooral: waarom past dat deze vorm van toetsing bij de onderwijsvisie van de school? In deze aflevering wordt duidelijk hoeveel ruimte er in het schoolexamen eigenlijk zit, mits je het curriculum goed doorgrondt en als team een gezamenlijke taal en werkwijze ontwikkelt.

Ik ga hierover in gesprek met Heike Conrad, docent biologie, natuur leven en technologie, mentor en coach van docenten bij de vrije school Parkstad in Heerlen. Heike houdt zich met name bezig met onderwijsontwikkeling. En Linda Spierings, adjunct-directeur bij Marcanti college in Amsterdam. Linda is kartrekker onderwijsontwikkeling binnen Marcanti college.

Deze twee scholen laten zien hoe je vanuit visie aan het schoolexamen kan werken. Door projectmatig en vakoverstijgend te werken. Zo kan één project kan meetellen voor meerdere vakken, met beoordeling vanuit verschillende perspectieven. In Amsterdam kiezen ze voor leren zonder cijfers, met rubrics, portfolio’s en formatief evalueren als basis. In beide gevallen verschuift toetsen van “afrekenen” naar “richting geven”: leerlingen krijgen vooral feedback, leren reflecteren op leerdoelen en bouwen stap voor stap aan zelfregulatie.

Opvallend is dat het schoolexamen hier niet begint in het examenjaar, maar eigenlijk al in de brugklas. Met taal die leerlingen begrijpen, met duidelijke leerdoelen en met verwachtingen die hoog blijven zonder te vervallen in cijferdruk. Het resultaat is een examenpraktijk die meer zegt over groei, eigenaarschap en voorbereiding op vervolgonderwijs, zonder de wettelijke eindtermen uit het oog te verliezen.

Kernpunten uit het gesprek:

🔹 Het schoolexamen biedt meer ontwerpvrijheid dan veel scholen denken, maar vraagt stevige curriculumkennis en gezamenlijke keuzes in het PTA (programma van toetsing en afsluiting).
🧩 Projectmatig en vakoverstijgend werken kan het schoolexamen “kleur” geven: één project kan voor meerdere vakken meetellen, mits beoordeling per vak helder blijft.
📝 Alleen feedback werkt beter dan feedback mét cijfers: cijfers kunnen het leerproces en de werking van feedback ondermijnen.
🎯 Formatief evalueren vraagt professionalisering én randvoorwaarden (tijd, kleine groepen, gedeelde rubrics, collegiale lesbezoeken).
🧭 Begin in de brugklas: bouw taal, rubrics en zelfregulatie leeftijdsfase-gewijs op, zodat het schoolexamen later een logische afsluiting wordt.

Deze aflevering maak ik in samenwerking met de VO-raad en het programma voortgezet leren. De VO-raad behartigt de belangen van het voortgezet onderwijs bij politiek, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. Daarnaast bevordert de VO-raad de kwaliteit van het onderwijs in Nederland door schoolbestuurders en schoolleiders te faciliteren bij hun vervullen van hun taak. Samen maken we drie afleveringen over een waardevol schoolexamen. We gaan op zoek naar de bouwstenen hoe een schoolexamen beter kan aansluiten bij de visie van school en hoe je meer kleur in het schoolexamen kunt krijgen.

Meer lezen?

De gritfactor

Carol Dweck

Is het voor een cijfer?

De meetmaatschappij

Switchen en klimmen

Tijdstempels

00:05 – Intro
01:19 – Ruimte
02:20 – PTA
03:40 – Motivatie
04:28 – Feedback
05:53 – Projecten
06:50 – Cijfers
09:47 – Toetsvormen
11:26 – Loslaten
12:08 – Formatief
13:49 – Verwachtingen
15:27 – Zelfregulatie
17:28 – Taal
22:41 – Organisatie
24:17 – Backwards
26:50 – Docenten
28:09 – Kleuren
30:36 – Kansgelijkheid

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Hoe geeft het stedelijk college Eindhoven handen en voeten aan toekomstbestendig onderwijs? LIVE podcast!

6 januari 2026 Innoveren en Verbeteren

Het is maandag 5 januari en ik ben te gast bij de jaarstart van het Stedelijk College Eindhoven. Leerlingen volgen op deze locatie de theoretische, kader- of basisberoepsgerichte leerweg. Naast deze leerwegen wordt er ook onderwijs verzorgd voor de EOA, Eerste Opvang voor Anderstaligen. Door de grote instroom de laatste jaren bevinden deze afdelingen zich niet meer onder een dak. De EOA-afdeling bevindt zich op twee buitenlocaties elders in Eindhoven onder de naam Global College. De docenten en onderwijsprofessionals zijn aan de slag met het toekomstbestendig maken van het onderwijs. Maar wat is dat eigenlijk? En welk proces geef je met elkaar vorm om hierover na te denken en stappen te zetten? Hierover ga ik in gesprek met mijn tafelgasten en tussendoor doen collega’s mee door vragen te stellen en te reageren op het gesprek.

Ik zit aan tafel met:

Mathijs Rosielle, docent bewegen en sport, docent pedagogiek en didactiek

Vicky Vinders, docent NT2 op het Global College en docent pedagogiek en didactiek

Rosalie van den Hengel, docent pedagogiek en didactiek, docent profiel natuur-scheikunde en biologie

Toekomstbestendig onderwijs klinkt vaak als iets groots en abstracts, maar het wordt pas echt concreet als je het terugbrengt naar één vraag: wie zijn onze leerlingen, en waar bereiden we ze op voor? Op het Stedelijk College Eindhoven proberen ze precies dat te doen, met een opvallend nuchtere houding: niet eerst het rooster aanpassen of een nieuw concept uitrollen, maar samen scherp krijgen wat er nú nodig is en wat straks.

Opvallend is dat ze dit proces bewust neerzetten als een expeditie. Er is al wel richting (denk aan autonomie, formatief handelen, diversiteit, taal en burgerschap), maar de route ligt nog niet vast. Dat is geen vaagheid om vaagheid: het is een manier om eerst gezamenlijk taal te geven aan wat je belangrijk vindt, en pas daarna besluiten wat er daadwerkelijk anders moet.

In het gesprek gaat het over de leerling echt zien, over relatie als basis voor kennisoverdracht, en over de spanning tussen motivatie en discipline. Ook komt de vraag op tafel hoe je leerlingen meer eigenaarschap geeft, zodat de overgang naar mbo minder hard aankomt.

Kernpunten uit het gesprek:

🧭 De school kiest bewust voor een zoekende aanpak: wel richting, nog geen vast recept of quick fix. Dat helpt om eerst de bedoeling scherp te krijgen vóórdat middelen (zoals rooster of structuur) centraal komen te staan.

🎯 Relatie en veiligheid worden gezien als voorwaarden om kennis effectief over te dragen. De leerling centraal zetten is daarmee geen “zacht” ideaal, maar een praktische voorwaarde voor leren.

🧱 Het fundament wordt langs drie lijnen opgebouwd: landelijke doelen, succes in vervolgonderwijs (vaak mbo) en wat de school zelf als identiteit en ambitie wil meegeven.

🌍 Meertaligheid krijgt een duidelijke plek: de thuistaal wordt niet weggeduwd, maar juist benut als steun voor het leren van het Nederlands.

🧑‍💼 Eigenaarschap blijft een spanning: docenten willen af van “aan het handje meenemen”, maar zien ook hoe lastig dat is met pubers en met verschillende startposities.

De podcast is opgebouwd langs een aantal verandermanagement basisvragen. Dit boek gaat hier dieper op in. Het zijn vijf ‘simpele’ vragen die bij de start van een verandering handig zijn om te verkennen:

  • Waarom veranderen -> Aanleiding in het nu, urgentie, verlangen, context en mogelijk een veranderende omgeving of opdracht?
  • Waartoe veranderen -> Doel, koers en richting, toekomst, wat kan of wat moet worden bereikt?
  • Wat veranderen -> Welke wijzigingen zijn nodig in de school? Wat moet er gebeuren?
  • Hoe veranderen -> Welke aanpak is kansrijk, welk proces geven we vorm? Traject naar de toekomst en welke tijd hebben we hiervoor?
  • Wie veranderen -> Wie is betrokken, hoe zit het met ieders persoonlijke beleving, wie speelt welke rol? Wie mogelijk ook niet?

Tijdstempels

00:00 – Intro oproep
00:38 – School context
01:13 – Centrale vraag
02:14 – Directie opdracht
02:52 – Urgentie beeld
03:29 – Sterke punten
04:24 – Polarisatie risico
05:18 – Thuistaal inzet
07:46 – Constructive alignment
09:17 – Leerling centraal
16:45 – Drie pijlers
22:17 – Campus aanpak
24:28 – Regie leerling
29:47 – Skills labs
31:53 – Middag sessie