Een eigen leerlijn, extra ondersteuning of een uiteindelijk schooladvies: beslissingen over leerlingen kunnen grote gevolgen hebben. Hoe zorg je dat de informatie waarop je zo’n besluit baseert voldoende rijk en zorgvuldig is? En hoe gebruik je toetsing om tijdens het onderwijs beter te begrijpen wat een leerling nodig heeft?

Cees van der Vleuten, emeritus hoogleraar onderwijskunde aan de Universiteit Maastricht en onderwijsadviseur Nihal Göktekin bespreken in deze podcast de uitgangspunten van programmatisch toetsen. Daarbij wordt het verzamelen van informatie losgekoppeld van het nemen van zwaarwegende beslissingen. Toetsresultaten, observaties, leerlinggesprekken en beschrijvende feedback vormen samen een beeld van de ontwikkeling. Hoe groter de gevolgen van een beslissing, hoe steviger de onderbouwing moet zijn.

Nihal vertelt hoe deze benadering vorm krijgt op de Amsterdamse Montessorischool. Van het volgen van rekenvaardigheden tot gesprekken met kinderen en ouders: steeds staat de vraag centraal wat de verzamelde informatie betekent voor de volgende stap in het onderwijs. Cees licht toe waarom professionele oordelen waardevol zijn en waarom je die zorgvuldig moet bespreken en toetsen aan andere informatie. Ook zelfsturing, toetsdruk en burgerschap komen aan bod. Een terugkerend inzicht is dat deze manier van werken begeleiding, curriculumkennis en samenwerking vraagt. De invoering verdient daarom evenveel aandacht als de inhoudelijke uitgangspunten: een schoolteam moet samen begrijpen waarom het anders wil gaan toetsen en hoe dit het leren kan ondersteunen.

Kernpunten uit het gesprek:

🔍 Hoe zwaarder de beslissing, hoe rijker de onderbouwing. Een eigen leerlijn, bevordering of schooladvies vraagt om verschillende informatiebronnen en zicht op de ontwikkeling over een langere periode.

🧩 Elk toetsresultaat is een onderdeel van het beeld. Toetsen, observaties en leerlinggesprekken leveren datapunten op die feedback en vervolgstappen ondersteunen; een afzonderlijk datapunt leidt niet meteen tot een zwaarwegend besluit.

🧭 Zelfsturing vraagt begeleiding en structuur. Leerlingen moeten leren om informatie over hun ontwikkeling te begrijpen en te gebruiken, met ondersteuning van de leerkracht.

⚖️ Professioneel oordelen vraagt gezamenlijke zorgvuldigheid. Beschrijvende informatie kan helpen verklaren wat achter een score schuilgaat, maar vraagt ook om het bespreken van interpretaties en mogelijke vooringenomenheid.

🌱 De invoering is een wezenlijk onderdeel van de aanpak. Programmatisch toetsen vraagt om een gedeeld doel, passende afspraken en gezamenlijke ontwikkeling binnen het schoolteam.

Quotes uit het gesprek:

“Zelfsturing vraagt heel veel sturing.”

“Het gaat niet om een cijfer of om een score, maar het gaat ook om: wat is er aan de hand?”

Tijdstempels

00:00 – Introductie gasten
00:49 – Programmatisch toetsen
03:40 – Breder kijken
06:20 – Oorsprong principes
09:44 – Zwaarwegende beslissingen
11:39 – Datapunten verzamelen
14:04 – Montessori praktijk
17:02 – Zelfsturing begeleiden
19:14 – Toetsdruk begrijpen
21:36 – Schooladvies onderbouwen
24:30 – Beschrijvende informatie
26:25 – Gezamenlijk oordelen
30:22 – Voortgang volgen
36:30 – Samen implementeren
41:02 – Burgerschap verbinden

Bronnen en verdieping

A model for programmatic assessment fit for purpose — Van der Vleuten en collega’s (2012)
Dit wetenschappelijke artikel beschrijft hoe een toetsprogramma zowel het leren als de besluitvorming over voortgang kan ondersteunen. Het sluit aan bij de besproken principes: rijke feedback per datapunt, meerdere informatiebronnen bij zwaarwegende beslissingen en zorgvuldige professionele oordeelsvorming.

Programmatisch toetsen — Baartman, Van Schilt-Mol en Van der Vleuten (2020)
Dit boek verbindt de uitgangspunten van programmatisch toetsen met praktijkvoorbeelden uit het beroepsonderwijs. De aandacht voor de onderwijsvisie, feedback, zelfregulatie en het implementatieproces sluit aan bij de vragen die de gasten bespreken.

Programmatisch toetsen: wat kan ik hiervan meenemen naar mijn eigen cursus? — Universiteit Utrecht
Deze toelichting beschrijft hoe toetsmomenten betekenisvolle feedback kunnen opleveren en samen de basis vormen voor een beslissing. Ook de begeleiding van het leerproces komt aan bod, passend bij het gesprek over zelfsturing en structuur.

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen?