cultuur

Wat kunnen we nu leren van onze onderwijsgeschiedenis?

11 januari 2026 Filosofie en Verdieping

In deze aflevering blik ik terug op de onderwijsgeschiedenis van Nederland. Ik doe dit met Jacques Dane, historicus en hoofd collectie en onderzoek van het nationaal Onderwijsmuseum in Dordrecht. Onderwijs lijkt vaak een kwestie van “wat werkt nu?”, maar wie langer terugkijkt ziet hoe onderwijs veel meer is dan ‘leren rekenen, schrijven of lezen’. Oude schoolplaten, handleidingen en leerboeken laten niet alleen zien wat kinderen leerden, maar ook waarom dat zo moest. Soms verdwijnen leerdoelen volledig achter een beeld dat zĂł sterk is dat het alles overstemt. Denk aan de walvisvaartplaat die leerlingen vooral onthouden vanwege de harpoen en de ijsbeer, niet vanwege de economische les erachter.

Onze onderwijsgeschiedenis maakt ook duidelijk dat lesgeven nooit waardevrij is. Bij bekende leermiddelen over Nederlands-IndiĂ« werd kolonialisme niet neutraal beschreven, maar gelegitimeerd: handel, winst en “ontwikkeling” vormden het vanzelfsprekende kader. Tegelijk relativeert de lange lijn van onderwijsverslagen en terugkerende paniek over lees- en rekenniveau het idee dat “vroeger alles beter was”. Want wat blijkt? Zorgen over kwaliteit blijken van alle tijden. Terugkijken helpt dus op twee manieren: het ontmythologiseert nostalgie Ă©n het maakt zichtbaar hoe onderwijs ons wereldbeeld vormt, vaak zonder dat we het doorhebben.

Kernpunten uit de podcast:

đŸ§Ÿ MateriĂ«le cultuur werkt als collectief geheugen: schoolboeken, platen en modellen dragen ideeĂ«n over onderwijs Ă©n samenleving, met verhalen achter elk object.

🐋 Leerdoelen vs. wat blijft hangen: sterke beelden kunnen officiĂ«le doelen overschrijven; leerlingen onthouden niet altijd wat bedoeld was.

🌍 Onderwijs is nooit neutraal: koloniale leermiddelen legitimeerden economische exploitatie en stuurden actief op werving en beeldvorming. Ook nu in ons onderwijs dragen we ongemerkt waarden uit.

📉 Kwaliteitszorgen zijn van alle tijden: in oude onderwijsverslagen werd al geklaagd over zwak rekenonderwijs en docentkwaliteit.

🧭 Geschiedenis als vaccin tegen geheugenverlies: zonder kennis van herkomst herhalen we makkelijk discussies en “vernieuwingen” in nieuwe woorden.

Quote uit de podcast:

“Vroeger ging het ook niet goed en vroeger waren er ook zorgen. Dat is denk ik de troost van de geschiedenis.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Tijdstempels

00:00 – Introductie en welkom
00:37 – Materieel en onderwijsmaterialen
01:58 – Schoolplaten
03:28 – Leerdoelen
04:14 – Museum
05:19 – Kolonialisme
07:31 – Niveau en zorgen
10:04 – Tucht
11:52 – Kind centraal
13:04 – Geheugenverlies
15:02 – Overheid
17:11 – Artikel 23
21:39 – Comenius
26:42 – Bint
29:43 – Thijssen
32:23 – Nu

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Nog een paar leuke bronnen om door te lezen en te speuren over de rol die geschiedenis speelt in ons onderwijs:

https://www.dbnl.org/tekst/_lit004201801_01/_lit004201801_01_0008.php

https://www.dbnl.org/tekst/_lit004201601_01/_lit004201601_01_0045.php

https://www.nrc.nl/nieuws/2020/10/16/elke-generatie-lezertjes-worstelt-met-leesplezier-a4016278

https://www.onderwijsmuseum.nl/files/2025-11/pip-141-blum-4-1.pdf?4afecfe800

https://www.onderwijsmuseum.nl/files/2025-09/schoolsparen-en-geldbesef.pdf?d990f57cb0

https://www.brabantserfgoed.nl/personen/g/geluk-jan

https://van12tot18.nl/artikelen/onrust-gejaagdheid-soms-verwarring-in-den-gedachtengang

https://www.onderwijsmuseum.nl/thuis/dorpsschoolmeester

https://www.onderwijsmuseum.nl/thuis/boek-lezen

https://didactiefonline.nl/blog/jacques-dane/leeswoede-en-stillezen

https://demodernetijd.nl/wp-content/uploads/DNE-2000-34e-Dane.pdf

https://www.nrc.nl/nieuws/2020/03/19/ook-tijdens-de-spaanse-griep-gingen-scholen-weken-dicht-a3994282

https://www.dbnl.org/tekst/ghes002land01_01/ghes002land01_01_0003.php

Hoe bouw je aan een cultuur van hoge verwachtingen?

12 januari 2025 Samenwerken en Teamleren 50:59

Het verbeteren van de kwaliteit van onderwijs vraagt om een cultuur van hoge verwachtingen. Niet alleen naar leerlingen toe. Het raakt ook de onderlinge dynamiek in een onderwijsteam, het durven reflecteren op de kwaliteit van lesgeven, elkaar aanspreken en dus werken vanuit een gemeenschappelijk normatief kader. De spannende vraag is natuurlijk hoe je dit aanpakt in een school, vooral wanneer het ‘niet’ goed gaat of minstens beter kan. Waar begin je? Wat doet een schoolleider beter wel (en niet) en op wat voor manier bouw je samen aan deze cultuur van hoge verwachtingen? Over dit soort vragen praat ik in deze aflevering uitgebreid met Iliass el Hadioui. Iliass is als onderwijssocioloog verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en Vrije Universiteit Amsterdam. Hij is programmaleider van de transformatieve school en lid programmateam ontwikkelkracht. Hij schreef diverse invloedrijke boeken over onderwijs en cultuur.

We bespreken een aantal thema’s in deze aflevering: sociologie en onderwijs, de brug tussen wetenschap en praktijk, wat is nu precies een cultuur van hoge verwachtingen? Werken aan onderwijskwaliteit en teamvertrouwen (collective teacher efficacy), culturen die de school inkomen, sturen op positief gedrag en de rol van onderwijskundig leiderschap.

Meer weten? Ik kan je van harte de website van de Transformatieve School aanraden. De publicaties zijn hier te vinden en zeer de moeite waard om te lezen!

Tjipcast wordt mede mogelijk gemaakt door Klassewerkplek. Klassewerkplek biedt onderwijsinstellingen een evidence-informed instrument voor werkgeluk, talentbehoud en verzuimreductie. Wetenschappelijke studies tonen aan dat gelukkige leerkrachten meer betrokken zijn, minder verzuimen en effectiever lesgeven, wat de onderwijskwaliteit verbetert en de werkdruk vermindert. Wil je meer weten over hoe zo’n gelukkige werkplek eruit kan zien? Check dan snel www.klassewerkplek.nl en doe mee!

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Meer kracht voor meer kids!

21 januari 2024 Innoveren en Verbeteren 0:27:33

Wist je dat er in Nederland gemiddeld per klas 2 à 3 kinderen opgroeien in een gezin met geldzorgen? Zij kunnen niet op voetbal, dans, karate, zwemles of muziekles. Het Jeugdfonds Sport & Cultuur betaalt de contributie en het lesgeld van deze kinderen. Ze werken op een hele mooie manier samen met scholen. Meer weten? Check www.jeugdfondssportencultuur.nl/Meerkracht

We gaan het in deze aflevering hebben over het belang van sport en cultuur voor alle kinderen in Nederland. En hoe het Jeugdfonds op een hele praktische en slimme (!) manier samenwerkt met scholen om deze missie (dat alle kinderen moeten kunnen meedoen met sport en cultuur te realiseren) te realiseren. Ik ga over deze aanpak, campagne en filosofie in gesprek met:

Steven Pont, ontwikkelingspsycholoog, bekend van radio en TV. Stond aan het begin van zijn loopbaan voor de klas. Hij is ook schrijver en columnist.

Aukje Sint Maartensdijk, intern begeleider bij Christelijke Basisschool Het Baken in Harderwijk, adviseur van het bestuur bij het Jeugdfonds Sport en Cultuur Gelderland. Ze is daarnaast een ervaren Meerkracht!

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Destructief leiderschap in organisaties

29 januari 2023 Didactiek en Pedagogiek 00:46:09

We praten graag over inspirerende leiders, maar we hebben het een stuk minder over de schaduwkant van leiderschap. Slecht leiderschap. Denk aan zelfverrijking, pestgedrag, verwaarlozing of nepotisme. In deze podcast praat ik hierover met Joost Kampen. Eerder schreef hij meerdere boeken over verwaarlozing in organisaties. We gaan uitgebreid in op de kenmerken van destructief leiderschap, de relatie met verandermanagement en de effecten op organisaties. Je kunt zijn nieuwe boek hier direct bestellen.

Wat zijn de organisatiekenmerken van een goed presterende schoolorganisatie?

22 januari 2023 Didactiek en Pedagogiek, Leiderschap en Verandermanagement 0:55:29

Goed onderwijs aanbieden aan leerlingen kan niet zonder een optimaal functionerende schoolorganisatie. Gek genoeg gaat er hier vandaag de dag weinig over als bijvoorbeeld de dalende lees- of rekenvaardigheid van leerlingen in het basisonderwijs ter sprake komt. In deze podcast ga ik expliciet in op de relatie tussen de inrichting van schoolorganisatie met bijbehorend leiderschap en de dagelijkse leskwaliteit. Een school is immers ook een organisatie met een bijbehorende managementstructuur, rollen, dagelijkse taken, met een onderwijsleider en een positieve (of soms belemmerende) werkcultuur. Dit wordt zichtbaar in de kwaliteit van tussentijdse afstemming, het niveau van team leren (lesvoorbereiding, nabespreking, verbetering) en de wijze waarop besluiten genomen worden.

De vraag die in deze podcast centraal staat is of er bepaalde bouwstenen te onderscheiden zijn als het gaat om de kwaliteit van de schoolorganisatie. Wat hebben ‘goed’ presterende scholen met elkaar gemeen? Hoe hangt hun visie op onderwijs samen met de manier van organiseren? En wat weten we hierover uit wetenschappelijk onderzoek? Ik blik in deze podcast ook terug op de afgelopen podcast afleveringen en werk de bouwstenen stuk voor stuk uit. Veel van de voorbeelden komen uit het primair onderwijs. De rollen in deze aflevering zijn opgedraaid: Simon van der Veer interviewt mij (Tjip).

Voor meer informatie over de ‘vier’ vragen die ik behandel in de podcast, check zeker even dit artikel. Overigens is dit weer afkomstig van het gedachtegoed van Academica. Een (particuliere) hogeschool in Amsterdam waar schoolteams, onderwijsdirecteuren en leerkrachten een opleiding of leergang kunnen volgen gericht op high performance onderwijs, de brug met o.a. het HPO gedachtegoed is dan snel gemaakt! N.B. Dit is geen reclame.

Hoe bouw je met je onderwijsteam aan een krachtige schoolomgeving? Tjipcast 157 met Marloes Stuive, Roy Mol en Martin Ooijevaar

20 december 2021 Didactiek en Pedagogiek, Samenwerken en Teamleren 00:47:22

Ik ben te gast bij de St. Nicolaasschool in Nibbixwoud, net boven Hoorn. Een basisschool die onderdeel is van SKO West-Friesland. Aan tafel zitten Maloes Stuive (schoolleider), Roy Mol (leerkracht groep 8 en ICT coach) en Martin Ooijevaar (directeur onderwijs SKO West-Friesland). De St. Nicolaasschool is een echte dorpsschool. Het staat midden in het hart van de gemeenschap. Opa’s en oma’s die hun kleinkinderen ophalen gingen er zelf ook naar school! Schooldirecteur Marloes is gestart met een interessant ontwikkeltraject, samen met haar team. De school werkt vanuit een duidelijke nadruk op techniek, ICT en mediawijsheid. Leren met techniek is sterk verbonden aan de didactische en pedagogische visie van het onderwijsteam. Maar dat ging niet zomaar. Het team werkt vanuit hoge en duidelijke ambities. Zowel op de basisvaardigheden zoals rekenen, lezen en schrijven als het bieden van een uitdagende leeromgeving voor kinderen. In deze podcast bespreken we onder andere hoe je samen met je team kunt starten met zo’n ontwikkel- en verbetertraject. Welk bewustwordingsproces daaraan ten grondslag ligt en hoe je hier een participatieve zelfevaluatie voor kunt inzetten. Een gesprek boordevol praktische tips, aanpakken en aanbevelingen voor elke (basis) school in Nederland!

Hoe bouw je aan een professionele schoolcultuur? Tjipcast 156 met Jeannette Schut en Henk Galenkamp

8 december 2021 Didactiek en Pedagogiek, Leiderschap en Verandermanagement 49:03

Jeannette en Henk zijn al jarenlang werkzaam in het onderwijs en hebben een enorme staat van dienst opgebouwd. Ze stonden zelf voor de klas en begeleiden al heel wat jaren directies, onderwijsteams en schoolbesturen. Ze schreven het handboek ‘professionele schoolcultuur’, wat bij veel schoolleiders in de boekenkast staat. Ik ga met ze in gesprek over de vraag hoe je bouwt aan een professionele schoolcultuur. Want welke onderwijsfilosofie je ook aanhangt, het zal erop aankomen om het samen met je team in de praktijk te brengen. Hoe doe je dat op een juiste manier? En wat als de cultuur belemmerend werkt?

Je kunt ons gesprek ook op YouTube bekijken:

Enkele bronnen die naar voren kwamen in het gesprek: