didactiek Archieven

Hoe komen we voorbij de kennisarmoede op school?

25 oktober 2026 0:40:40

Wat moet je weten om het nieuws te begrijpen, maatschappelijke discussies te volgen en een eigen oordeel te vormen? Een betekenisvol gesprek tussen leerlingen in de klas over een controversieel onderwerp vraagt veel meer dan naar elkaar luisteren en oordelen opschorten. Zonder kennis van begrippen, geschiedenis en achtergronden blijft veel van de complexiteit buiten beeld. En dat is niet alleen zonde, het is ook niet wenselijk in deze tijd (zelfs gevaarlijk). Hiermee kent culturele geletterdheid een sterke pedagogische component, iets wat nog wel eens uit het oog wordt verloren. Kennis emancipeert jongeren. En dat vraagt om gepassioneerde en betrokken leerkrachten en docenten die deze kennis kunnen overdragen.

Wouter Smets, universitair docent aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en docent geschiedenis in Antwerpen, onderzoekt het belang van culturele geletterdheid in zijn nieuwe boek Voorbij de kennisarmoede. Hij pleit voor een gemeenschappelijke kennisbasis die leerlingen helpt om de wereld te begrijpen én bestaande verhoudingen kritisch te bevragen. Maar welke kennis hoort daarin thuis? Wie bepaalt welke verhalen we doorgeven? En hoe voorkomen we dat culturele geletterdheid vooral neerkomt op het behouden van de perspectieven die al dominant zijn?

We bespreken de verhouding tussen feitenkennis en kritisch denken, de betekenis van concrete curriculumkeuzes en de verantwoordelijkheid van scholen en beleidsmakers. Ook komt het lezen van moeilijke teksten aan bod: waarom hebben leerlingen en studenten daarbij begeleiding nodig, tot in het hoger onderwijs? Wouter verbindt zijn analyse aan praktische mogelijkheden. Samen teksten lezen, leermiddelen kritisch beoordelen en als team bespreken wat leerlingen moeten kennen: het zijn concrete stappen om kennisrijker onderwijs vorm te geven. Haalbaar, concreet en vooral wenselijk.

Kernpunten uit het gesprek:

🧠 Kritisch denken vraagt inhoudelijke kennis. Verbanden leggen, argumenten beoordelen en maatschappelijke vraagstukken begrijpen veronderstellen kennis van het onderwerp.

🌍 Culturele geletterdheid gaat ook over erbij horen. Smets wil een gedeelde kennisbasis verbinden aan de vraag welke verhalen en perspectieven onvoldoende worden gezien.

⚖️ Kenniskeuzes zijn niet neutraal. Wat een school onderwijst, kan bestaande machtsverhoudingen bevestigen, maar leerlingen ook helpen die te begrijpen en te bevragen.

📚 Leren lezen blijft een onderwijsopdracht. Ook studenten in het hoger onderwijs hebben begeleiding nodig bij het doorgronden van moeilijke vakliteratuur.

🔍 Kennisrijker onderwijs begint met concrete keuzes. Scherpere curriculumafspraken, inhoudelijk teamoverleg en een kritische blik op leermiddelen bieden volgens Smets aanknopingspunten.

Quotes uit het gesprek:

“Als je dus een schoolboek maakt met allemaal witte mannen in, dan bevestig je een bepaalde machtsstructuur.”

“Ook op de hogeschool moet je nog leren om een academische tekst, een moeilijkere tekst te leren lezen.”

“Dus niet alleen maar een ellenlange nieuwsbrief zoals ik altijd deed die nooit iemand leest, maar echt ouders te betrekken bij het onderwijs zelf.”

Tijdstempels

00:00 – Welkom Wouter
00:46 – Kennisarmoede benoemen
02:29 – Culturele geletterdheid
05:30 – Gedeelde kennisbasis
09:31 – Controversiële onderwerpen
11:28 – Onwetendheid doorbreken
12:42 – Gezamenlijke curriculumkeuzes
15:07 – Concrete onderwijsdoelen
18:03 – Feiten verbinden
20:30 – Kritisch denken
22:38 – Kennis macht
27:21 – Complexiteit uitleggen
31:03 – Lezen begeleiden
35:08 – Samen lezen
36:13 – Kennisrijker onderwijs

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen?

Waar zit de bron van de rekenramp in NL (en wat kunnen we eraan doen)?

31 augustus 2026 0:42:58

Goed leren rekenen draait niet alleen om het vinden van het juiste antwoord. Het vraagt om een stevige basis van kennis en procedures waarop later complexere wiskunde kan worden gebouwd. Volgens wiskundeleraar en auteur Liesbeth van der Plas is juist die basis in het Nederlandse rekenonderwijs te kwetsbaar geworden.

Van der Plas ziet leerlingen in het voortgezet onderwijs binnenkomen die onvoldoende met breuken kunnen rekenen, terwijl die kennis noodzakelijk is voor algebra, natuurkunde en andere bètavakken. Een belangrijke oorzaak ziet ze in een curriculum waarin leerlingen veel verschillende strategieën en contextopgaven aangeboden krijgen, maar fundamentele rekenbewerkingen onvoldoende automatiseren en beheersen. Deze problematiek werkt volgens haar door tot in de lerarenopleiding. Pabo-studenten kunnen een rekentoets halen zonder noodzakelijkerwijs boven de rekenstof te staan die ze later zelf moeten onderwijzen. Daarmee ontstaat een vicieuze cirkel.

De oplossing zoekt Van der Plas niet in méér doelen of complexere methodes, maar juist in vereenvoudiging: een beperkt aantal fundamentele rekenprocedures expliciet aanleren, veel oefenen en pas daarna ruimte maken voor toepassing, flexibiliteit en creativiteit. Aan de hand van specifieke voorbeeldopgaven bespreken we hoe dit eruit kan zien in de dagelijkse praktijk.

Kernpunten uit het gesprek:

🧱 Een stevige beheersing van optellen, aftrekken, vermenigvuldigen, delen en breuken vormt volgens Van der Plas het fundament waarop later algebra, wiskunde en andere bètavakken worden gebouwd.

🔄 Het aanbieden van meerdere oplossingsstrategieën kan volgens haar juist extra cognitieve belasting veroorzaken. Vooral leerlingen die moeite hebben met rekenen kunnen afhaken wanneer ze telkens opnieuw een andere werkwijze moeten leren.

🎓 De problemen werken volgens Van der Plas door tot de pabo: toekomstige leraren kunnen formeel een rekentoets halen, terwijl ze bepaalde basisbewerkingen nog onvoldoende beheersen of uitleggen.

🧠 Motivatie ontstaat niet alleen door rekenen aantrekkelijk of herkenbaar te maken. Succeservaringen en beheersing kunnen er juist voor zorgen dat leerlingen plezier krijgen in het vak en de onderliggende structuur gaan zien.

🔍 Goed rekenonderwijs vraagt volgens het gesprek ook om vakmanschap van leraren: zelf boven de stof staan, kritisch naar methodes kijken en bewust bepalen welke oefeningen werkelijk bijdragen aan het beoogde leerdoel.

Quotes uit het gesprek:

“Creativiteit, motivatie en verschillende oplossingen zoeken als leerling zijn allemaal belangrijk. Maar dat komt pas daarna. Je moet eerst kunnen optellen, aftrekken, vermenigvuldigen en delen.”

“De essentie van rekenen is voor mij dat je het kunt opschrijven. Dat je de berekening laat zien en laat zien: ik snap hoe dit in elkaar zit.”

“Als je dit als kind niet meekrijgt, omdat je zoveel strategieën krijgt en het hele rekenbouwwerk niet overziet als je de basisschool verlaat, dan zie je niet hoe mooi wiskunde in elkaar zit.”

Tijdstempels

00:00 – Rekenproblemen Nederland
01:16 – Ontbrekende voorkennis
03:08 – Breuken beheersen
05:31 – Rekenmethode ontwikkelen
07:12 – Bètakeuze motivatie
09:11 – Vicieuze cirkel
11:06 – Rekentoets tekort
13:32 – Realistische context
15:16 – Cognitieve belasting
16:20 – Meerdere strategieën
18:51 – Basisbewerkingen beheersen
22:20 – Breuken rekenen
25:29 – Maatschappelijke gevolgen
29:10 – Pabo verantwoordelijkheid
36:12 – Schoolteams verbeteren

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Bronnen en verdieping

Rekenen voor de Pabo – Liesbeth van der Plas
Boek met uitleg, oefeningen en uitgewerkte antwoorden voor pabo-studenten.

Foutloos leren rekenen in groep 7 en 8 – Liesbeth van der Plas
Materiaal gericht op het systematisch beheersen van rekenvaardigheden in de bovenbouw van het basisonderwijs.

De gelukkige rekenklas aan het werk
Bundel waarin Van der Plas een hoofdstuk schreef over de staat van ons rekenonderwijs.

Sommenfabriek.nl
Website met uitleg, oefeningen en instructiemateriaal waar Van der Plas in het gesprek naar verwijst.

Rekenen voor het voortgezet onderwijs met een uitwerking van de rekendoelen en uitwerkingen op de middelbare school

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Hoe maak je van data zuurstof voor meer werkgeluk in het onderwijs?

27 mei 2026 42:58

Werkgeluk klinkt soms als een zacht begrip, maar in scholen raakt het aan harde vragen: blijven mensen gezond aan het werk, kunnen teams zich ontwikkelen en lukt het om goed onderwijs te geven vanuit plezier en rust? Guy van Liemt en Paul Baan laten vanuit onderzoek zien dat werkgeluk niet gaat over oppervlakkig plezier, maar over duurzaam functioneren: energie, veiligheid, ontwikkeling, autonomie en een team waarin mensen zich gedragen voelen.

Het gesprek draait daarmee om een scherpe verschuiving: niet sturen op symptomen, maar kijken naar de oorzaken eronder. Werkdruk, verzuim en verloop zijn vaak signalen van iets fundamentelers: onvoldoende ruimte voor ontwikkeling, gebrekkige focus of een team dat geen stevige thuisbasis meer vormt. Data helpen dan niet om harder te controleren, maar om preciezer te zien aan welke knoppen een school werkelijk kan draaien. Meedoen aan het onderzoek van Klassewerkplek? Kijk hier!

Een aantal highlights die in deze podcast voorbijkomen:

🧭 Werkgeluk gaat niet over “leuk doen”, maar over duurzaam goed functioneren: energie, veiligheid, competentie, autonomie en ontwikkeling.

📊 Data zijn waardevol als spiegel, maar verliezen hun kracht zodra ze worden gebruikt om mensen of teams af te rekenen.

🌱 Scholen die sterk scoren op werkgeluk laten volgens Paul Baan minder verzuim, minder verloop en betere onderwijsresultaten zien.

🏫 De kwaliteit van het team als thuisbasis is een cruciaal fundament: als die basis stevig is, kunnen scholen veel meer dragen.

🎯 Verbetering vraagt focus: kies enkele gerichte acties, geef teams eigenaarschap en voorkom dat werkgeluk verandert in een nieuw projectencircus.

Deze aflevering maak ik samen met Klassewerkplek. Dit jaar brengen we samen scholen in kaart die erin slagen werk te maken van werkgeluk in het onderwijs en het predicaat Klassewerkplek dragen. We leggen de relatie met kwaliteit, samenwerken en hoge verwachtingen naar leerlingen! Kijk voor meer informatie op www.klassewerkplek.nl.

Quotes uit de podcast:

“Werkgeluk is gewoon een hefboom voor duurzame inzetbaarheid, voor verzuim, verloop, kwaliteit en incidenten.”

“Focus op werkdruk is symptoombestrijding.”

“We gebruiken data niet om af te rekenen. We moeten patronen blootleggen en van daaruit verder bouwen.”

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Tijdstempels:

00:05 – Werkgeluk onderwijs
01:16 – Duurzaam functioneren
03:09 – Klassewerkplek onderzoek
04:03 – Geen luxe
06:53 – Onderwijsresultaten werkgeluk
08:23 – Symptomen oorzaken
12:59 – Data spiegel
14:47 – Werkdruk fascinatie
17:06 – Team basis
20:27 – Autonomie kaders
23:53 – Strategische pijler
27:35 – Focus kiezen
31:49 – Analyse duiding
34:53 – Drijvende factoren
38:20 – Lerarentekort werkgeluk

Wat kunnen onderwijsgedichten ons leren?

26 mei 2026 53:09

Onderwijsgedichten lijken op het eerste gezicht misschien een niche: poëzie over school, leraren, leerlingen, lezen, rekenen en orde handhaven in de klas. Maar wie ze historisch naast elkaar legt, ziet iets groters ontstaan. Ze laten zien welke vragen het onderwijs al eeuwen met zich meedraagt: hoe wek je nieuwsgierigheid? Wat betekent het om kinderen toegang te geven tot taal, kennis en rekenen? Hoe voorkom je dat het curriculum steeds voller raakt? En wat vraagt onderwijs van de leraar?

Henk Sissing stelde samen met Theo Magito een omvangrijke bundel samen met Nederlandstalige onderwijsgedichten vanaf de dertiende eeuw tot nu. In deze podcast leest Henk Sissing meerdere gedichten. We reflecteren vervolgens op de onderwijsvraagstukken van toen en nu. Uit de bundel komt een verrassend beeld naar voren: veel onderwijskwesties die vandaag urgent voelen, zijn niet nieuw. Kansengelijkheid, leesvaardigheid, praktische toepasbaarheid van rekenen, de voorbeeldrol van de leraar en de overladenheid van het onderwijs keren bijvoorbeeld regelmatig terug. Juist poëzie maakt die continuïteit zichtbaar. Niet als beleidsnota of onderwijskundig model, maar als geconcentreerde leeservaring. Een gedicht kan ons misschien in enkele regels laten zien waar onderwijs om draait: nieuwsgierigheid, overdracht, vorming, mededogen en de vraag wat kinderen nodig hebben om hun wereld te vergroten.

Kernpunten uit de podcast:

🔍 Onderwijsgedichten maken zichtbaar dat veel actuele onderwijsvragen een lange geschiedenis hebben. Thema’s als lezen, schrijven, rekenen, kansengelijkheid en curriculumdruk keren al eeuwen terug.

📚 Lezen wordt in het gesprek niet alleen gezien als vaardigheid, maar als toegang tot de wereld. Leraren hebben daarin een voorbeeldrol: kinderen moeten kunnen zien dat volwassenen zelf lezen, zoeken en denken.

🧭 Nieuwsgierigheid is een terugkerend motief. Een leraar die zelf geraakt is door de wereld, kan leerlingen meenemen in verwondering, onderzoek en zelfstandig denken.

⚖️ Kansengelijkheid blijkt geen modern beleidswoord alleen. Al in oudere teksten klinkt de oproep om arme kinderen via onderwijs bescherming, ontwikkeling en perspectief te bieden.

🧩 De overladenheid van het curriculum is hardnekkig. Nieuwe thema’s worden vaak toegevoegd, maar de vraag wat er dan vanaf gaat, blijft moeilijk te beantwoorden.

Quotes uit het gesprek

“Als je zelf niet nieuwsgierig bent, hoe kun je je nieuwsgierigheid dan overdragen aan je leerlingen?”

“Waar is 600 jaar later ons mededogen gebleven? Waar is onze compassie gebleven?”

“We zijn heel goed in dingen erbij doen, maar we zijn met elkaar gewoon niet zo goed om dingen uit het curriculum te halen.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Tijdstempels

00:03 – Ontstaan van de bundel
02:39 – Gedichten zoeken
04:50 – Historische thema’s
06:43 – Favoriet gedicht
10:42 – Onderwijs marketing
15:02 – Nieuwsgierige van de leraar
18:11 – Wereld openen
24:18 – Gelijke kansen
31:28 – Lezen leren
34:00 – Leesvoorbeeld tonen
39:02 – Rekenen toepassen
42:49 – Caribische stemmen
44:45 – Lofdicht leraar
47:06 – Curriculum overladen
50:30 – Slotreflectie onderwijs

Hoe ontwikkel je een levend taalbeleid?

19 mei 2026 0:34:07

Op het Vlietland College zagen collega’s dat leerlingen niet altijd meer vanzelfsprekend plezier hadden in het lezen van literatuur. Ook bij andere vakken dan Nederlands, Engels of Frans lagen kansen om taal bewuster te verbinden aan het leren: bij het lezen van opdrachten, het begrijpen van vaktaal en het zorgvuldig formuleren van antwoorden. Daarom begon de school kleinschalig, met taal als onderdeel van alledaagse activiteiten in de les.

In dit gesprek laten Tommy Hopstaken en Joran Pereira zien hoe taalbeleid kan uitgroeien tot een gedeelde schoolcultuur. Niet door grote plannen op te leggen, maar door klein te beginnen: vijf minuten lezen aan het begin van elke les, een positieve taalbonus op toetsen, een taalkaart als hulpmiddel en een mediatheek die leerlingen helpt om boeken te vinden die bij hen passen.

Opvallend is hoe zorgvuldig de school werkt met gegevens uit de eigen praktijk. Via een jaarlijkse taalscan worden leerlingen, collega’s, ouders en schoolleiding betrokken. Zo ontstaat beleid dat niet alleen evidence-informed is, maar ook past bij de context van de school. Taal wordt hier niet gezien als een apart vakgebied, maar als voertuig voor leren, denken en formuleren in alle vakken.

Kernpunten uit het gesprek

📚 Taalbeleid leeft pas als het zichtbaar wordt in routines, ruimtes en gesprekken binnen de school. Op het Vlietland College gebeurt dat via lezen in alle lessen, posters, toetsafspraken en speelt de mediatheek een belangrijke centrale rol.

🧩 Kleine interventies kunnen veel draagvlak creëren. Zo werkt de taalbonus vooral omdat die positief, haalbaar en beperkt is: één ‘geheime’ toetsvraag wordt ook expliciet op taal bekeken.

🔍 De jaarlijkse taalscan maakt taalbeleid concreet en cyclisch. Door op één dag gegevens te verzamelen bij leerlingen, ouders, collega’s en schoolleiding ontstaat een breed beeld van taalniveau, leesmotivatie, taalplezier en taalcultuur.

🧑‍🏫 Een sterk taalteam bestaat niet alleen uit docenten Nederlands. Juist de combinatie met wiskunde, andere vakken, de mediathecaris en schoolleiding maakt het beleid schoolbreed en praktisch uitvoerbaar.

🌱 Evidence-informed werken betekent hier niet dat alles vooraf perfect bewezen moet zijn. Wetenschappelijke literatuur, professionele ervaring en kennis van de eigen schoolcontext worden naast elkaar gebruikt.

Quotes uit het gesprek:

“Levend taalbeleid betekent volgens mij dat je met zijn allen een taalcultuur op school creëert waarbij het vanzelfsprekend is dat taal belangrijk is.”

“We kwamen er al gauw achter: volgens mij moet je het juist positief maken en een bonus geven als het wel goed gaat.”

“Je kan dat plan wel kopiëren, maar dan kopieer je niet de kennis.”

Deze aflevering maakt deel uit van een bijzondere podcastserie, ontwikkeld in samenwerking met Ontwikkelkracht. Ontwikkelkracht is een landelijk programma dat scholen ondersteunt bij duurzame onderwijsontwikkeling, door wetenschap en praktijk met elkaar te verbinden en leren over de grenzen van scholen heen te stimuleren. In deze serie gaan we in gesprek met expertisescholen en betrokken professionals over thema’s als curriculumontwikkeling, krachtig onderwijskundig leiderschap en effectieve teamsamenwerking. We verkennen wat werkt, waarom het werkt en wat andere scholen hiervan kunnen leren. Wil je laagdremelig meedoen of meer informatie over de expertisescholen? Check dan hier de link!

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Tijdstempels

00:23 – Introductie en ontwikkelkracht
01:07 – Levend taalbeleid
02:49 – Wiskunde en taal
03:57 – Eerste aanleiding
05:42 – Vijf minuten
07:59 – Taalcultuur bouwen
09:40 – Taalbonus toetsen
12:25 – Taal zit in ons DNA
13:42 – Taalscan dag
16:13 – Mediatheek veranderen
18:10 – Slim taalteam
19:35 – Onderzoek gebruiken
22:58 – Taalkaart toetsen
24:43 – Veelgemaakte fouten?
28:49 – Expertise delen

(Hoe) is inclusief onderwijs eigenlijk een haalbare kaart?

10 mei 2026 37:16

Inclusief onderwijs klinkt als een breed gedragen ideaal: kinderen leren zoveel mogelijk samen, dichtbij huis en met onderwijs dat aansluit bij hun behoeften. Maar tussen dat ideaal en de dagelijkse werkelijkheid van scholen zit veel spanning. Want wat betekent inclusie als leerlingen vastlopen, leraren handelingsverlegen worden en gespecialiseerde ondersteuning juist nodig blijkt om kinderen weer tot leren te brengen?

Ate de Boer laat zien dat de discussie over inclusief onderwijs niet alleen over overtuigingen moet gaan, maar ook over patronen, data en realistische verwachtingen. In het speciaal basisonderwijs worden al jaren toetsgegevens van duizenden leerlingen verzameld. Die gegevens laten zien dat er duidelijke doelgroepen bestaan, maar ook dat binnen die doelgroepen grote verschillen zichtbaar blijven. Gemiddelden helpen dus om beter te begrijpen wat leerlingen nodig hebben, zolang ze het individuele kind niet onzichtbaar maken. Hierover doet Ate met een groep collega’s onderzoek naar.

De kernvraag is daarmee niet simpelweg of leerlingen wel of niet in het reguliere onderwijs kunnen blijven. De vraag is welke onderwijspraktijken, vormen van ondersteuning en professionele keuzes daarvoor nodig zijn. Inclusie vraagt geen grote woorden, maar zorgvuldig onderzoek, gezamenlijke verantwoordelijkheid en de bereidheid om te blijven puzzelen wanneer het ingewikkeld wordt.

Kernpunten uit de podcast:

🔍 Inclusief onderwijs vraagt om normaliseren: verschillen tussen leerlingen horen bij onderwijs, ook wanneer die verschillen groot of ingewikkeld zijn.

📊 De benchmark in het speciaal basisonderwijs laat zien dat er duidelijke doelgroepen bestaan, maar ook dat binnen die groepen de spreiding groot blijft.

🧩 Gemiddelde ontwikkelpatronen kunnen scholen helpen om realistischer verwachtingen te formuleren, zonder het individuele perspectief van leerlingen los te laten.

🏫 De haalbaarheid van inclusie hangt sterk samen met wat er in de klas gebeurt: ondersteuning moet leraren praktisch helpen, niet vooral leiden tot extra plannen en verantwoording.

🌱 Succesvolle inclusieve initiatieven beginnen vaak klein, met betrokken mensen, maar moeten snel worden ingebed in beleid en organisatie om duurzaam te worden.

Quotes uit het gesprek

“We moeten gaan accepteren dat die uiteinden er gewoon zijn. Soms heb je die en soms niet, soms in wat extremere mate, soms niet.”

“Als je in het kader van inclusie als reguliere school denkt: wij moeten deze leerling houden, maar je kan het niet, dan heeft de leerling daar schade van.”

“Je moet dus willen ploeteren. Want het zal niet makkelijk worden.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Tijdstempels

00:04 – Inclusieve vraag
02:04 – Eerste reactie
03:03 – Passend onderwijs
04:15 – Normale verschillen
06:43 – Populatie kijken
08:10 – Benchmark uitleg
10:23 – Doelgroepen vergelijken
12:02 – Toetsgegevens verzamelen
15:09 – Interne spreiding
17:10 – Ontwikkelpatronen begrijpen
21:26 – Onderzoekstekort zichtbaar
23:45 – Financiële spanning
27:44 – Inclusie uitvoeren
30:41 – Ondersteuning organiseren
33:01 – Ploeterend ontwikkelen

Zo leer je kinderen goed rekenen (met een bal)

3 mei 2026 40:31

Er zijn weinig mensen uit het speciaal basisonderwijs die Douwe Sikkes niet kennen. Hij heeft honderden, misschien wel duizenden kinderen goed leren rekenen. De methodiek, voor sommigen bekend als leren rekenen met de bal, bestaat uit veel herhaling, stapsgewijs oefenen en toewerken naar volledige beheersing (ook wel: mastery learning). Douwe maakt zich zorgen over de actuele problemen rondom het rekenonderwijs in het primair onderwijs. Nog steeds denkt hij dat er veel te leren is van zijn eenvoudige methodiek: zo leren kinderen rekenen. Niet alleen voor kinderen die naar het speciaal basisonderwijs gaan, maar voor alle kinderen! Waarom maken we het zo ingewikkeld vandaag de dag?

Centraal staat een eenvoudig maar krachtig idee: kinderen kunnen pas verder als de onderliggende laag echt beheerst wordt. Wie niet soepel tot 20 kan rekenen, loopt vast bij sommen tot 100. Wie letters en klanken onvoldoende kent, krijgt moeite met woorden, zinnen en verhalen. Sikkes verzet zich tegen het idee dat leerlingen rekenstrategieën vooral zelf moeten ontdekken. Voor veel kinderen, zeker als zij al onzeker zijn geworden, zorgt dat juist voor verwarring.

Zijn aanpak draait niet om trucjes, maar om systematisch oefenen, succeservaringen en vertrouwen ontwikkelen. De bal speelt daarin een bijzondere rol: niet als grappig wondermiddel, maar als manier om concentratie, beweging en aandacht te verbinden. Het gesprek laat zien hoe groot de pedagogische impact kan zijn van didactische helderheid. Niet harder werken, maar preciezer kijken wat kinderen nodig hebben.

Kernpunten uit de podcast:

⚽ De bal ontstond aanvankelijk als korte beweegpauze, maar werd later onderdeel van een aanpak waarin concentratie, ritme en oefenen samenkomen.

🧱 Sikkes ziet rekenen als een bouwwerk: als één laag ontbreekt, wordt alles wat daarna komt kwetsbaar.

🧠 Zelf ontdekkend leren werkt volgens hem niet voor alle kinderen; juist zwakke rekenaars hebben behoefte aan één duidelijke strategie en veel herhaling.

📚 Dezelfde principes past hij toe bij spelling en lezen: eerst letters en klanken, daarna woorden, zinnen, verhalen en samenvattingen.

🌱 Succeservaringen veranderen volgens Sikkes niet alleen prestaties, maar ook gedrag, motivatie en zelfvertrouwen.

Quotes uit het gesprek

“Het gaat er niet om dat je keihard werkt. Het gaat erom dat je de juiste dingen doet.”

“Rekenen is een soort bouwwerk. En als één laagje ontbreekt, dan gaat het al mis.”

“Als je niet kunt rekenen, lezen en schrijven in deze maatschappij, dan ben je toch zwaar gehandicapt.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Tijdstempels

00:05 – Rekenen bewegen
01:36 – Hersenen concentratie
04:06 – Vroege methodes
06:31 – Inspectie reflectie
07:16 – Voetbalbasis rekenen
09:15 – Tiental sprong
11:02 – Eenduidige strategie
13:49 – Succeservaringen zelfvertrouwen
16:50 – Methodekritiek rekenen
19:49 – Spelling opbouw
22:51 – Oefenen herhalen
24:30 – Rekenen bouwwerk
32:33 – Rust structuur
34:38 – Basisvaardigheden samenleving
36:54 – Kleinkinderen vooruitgang

Hoe geef je nieuwkomersonderwijs vanuit hoge verwachtingen?

15 april 2026 0:35:41

Hoge verwachtingen klinken mooi, maar krijgen pas betekenis als je ze ook didactisch waarmaakt. Juist in nieuwkomersonderwijs wordt zichtbaar hoe belangrijk dat is: leerlingen hebben recht op kennisrijk onderwijs, op deelname aan dezelfde inhoud als klasgenoten en op leraren die niet de lat verlagen zodra taal een drempel vormt. Maar hoe geef je hier concreet handen en voeten aan?

Om hier meer te weten over te komen hebben we de podcast apparatuur ingepakt en opgesteld middenin de Schilderswijk in Den Haag. Ik ben te gast bij de Jan Ligthartschool, een openbare basisschool die vanuit hoge verwachtingen onderwijs verzorgt aan nieuwkomers. Weetje: Dit is de plek waar deze bekende onderwijsvernieuwer begin 20^ste eeuw leidinggaf aan zijn eerste school! De school is een aspirant-expertiseschool voor ontwikkelkracht en momenteel is het leertraject voor andere scholen in ontwikkeling. Ik ga ik in gesprek met Ira Ekhart, sinds 4 jaar leerkracht nieuwkomers en burgerschapscoördinator. Met Lisa Peters leerkracht bovenbouw en gedragsspecialist en Anne Kreuger, begeleider en trainer bij expertisescholen ontwikkelkracht

In het gesprek wordt duidelijk dat hoge verwachtingen in nieuwkomersonderwijs begint bij een andere blik op meertaligheid. De thuistaal is geen hindernis die eerst moet verdwijnen, maar een bron waarop verder gebouwd kan worden. Dat vraagt om onderwijs waarin visualisering, taalsteun, interactie en thematisch werken geen losse trucs zijn, maar een doordachte aanpak. Tegelijk vraagt het ook iets van leraren zelf: lef om methodes losser te gebruiken, vertrouwen in de leerling, en de bereidheid om voortdurend te blijven leren.

Wat hier sterk naar voren komt, is dat hoge verwachtingen niet hetzelfde zijn als ongeduld. Nieuwkomers hebben tijd nodig om taal en schoolse routines op te bouwen. De kunst is dus om ambitie te combineren met realisme: hetzelfde doel voor ogen houden, maar de route ernaartoe slim, ondersteunend en menselijk vormgeven. Precies daar krijgt goed nieuwkomersonderwijs zijn pedagogische en maatschappelijke betekenis.

Kernpunten uit het gesprek

🔍 Hoge verwachtingen betekenen niet dat je de ondersteuning snel afbouwt, maar dat je het leerdoel hoog houdt en de route ernaartoe toegankelijk maakt met taalsteun, visualisering en rijke interactie.

🌍 Meertaligheid wordt benaderd als kracht. De eigen taal en cultuur van leerlingen helpen juist om nieuwe kennis en het Nederlands beter te begrijpen en te verankeren.

🧩 Goed nieuwkomersonderwijs zit vaak in kleine didactische keuzes: teksten vertalen, moeilijke woorden markeren, beelden toevoegen en leerlingen laten meedoen aan hetzelfde thema als de rest van de groep.

🤝 De schoolcultuur is cruciaal. Open uitwisseling, gezamenlijke scholing en structurele tijd om met elkaar te leren maken het mogelijk om complexe vragen samen te dragen.

📈 Opbrengsten worden niet alleen bekeken vanuit externe normen, maar ook vanuit groei ten opzichte van de leerling zelf. Dat helpt om ontwikkeling eerlijker en betekenisvoller te volgen.

Quotes uit het gesprek:

“Ga een nieuwkomersleerling die net instroomt niet met een apart mapje wegzetten of ga het doel lager maken. Nee, hetzelfde doel houden.”

“Durf er dus op te vertrouwen op die leerling en durf dus ook op te vertrouwen op jezelf als school.”

“Een kind heeft nog gemiddeld vijf jaar ondersteuning nodig. Realiseer je dat.”

Deze aflevering maakt deel uit van een bijzondere podcastserie, ontwikkeld in samenwerking met Ontwikkelkracht. Ontwikkelkracht is een landelijk programma dat scholen ondersteunt bij duurzame onderwijsontwikkeling, door wetenschap en praktijk met elkaar te verbinden en leren over de grenzen van scholen heen te stimuleren. In deze serie gaan we in gesprek met expertisescholen en betrokken professionals over thema’s als curriculumontwikkeling, krachtig onderwijskundig leiderschap en effectieve teamsamenwerking. We verkennen wat werkt, waarom het werkt en wat andere scholen hiervan kunnen leren. Wil je laagdremoelig meedoen of meer informatie over de expertiescholen? Check dan hier de link!

Boeken en linkjes uit het gesprek

Talenbewust lesgeven

Traumasensitief lesgeven

Oratie van Lisa Gaikhorst over hoge verwachtingen en gelijke kansen

LOWAN, de landelijke organisatie voor nieuwkomersonderwijs

Rapport van de Onderwijsraad over meertaligheid en thuistaalgebruik

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Tijdstempels

00:28 – Intro samenwerking Ontwikkelkracht
01:21 – Hoge verwachtingen?
03:43 – Nieuwkomersklas
04:59 – Schoolpopulatie
06:30 – Expertiseschool en leren
08:08 – Taalsteun visueel
11:21 – Thuistaal kracht
14:54 – Zelfde doelen
20:46 – Teamvisie
22:47 – Professioneel leren
24:22 – Groei volgen
28:34 – Valkuilen en sturing
29:49 – Leertraject ontwikkelen
33:00 – Boekentips
35:13 – Afsluiting gesprek

Van fonemisch bewustzijn naar beginnend leren lezen en spellen

16 maart 2026 42:33

Leren lezen begint niet pas op het moment dat een kind letters aan woorden koppelt. Daarvoor ligt een minder zichtbaar, maar beslissend fundament: het bewust worden van klanken, woorden, zinnen en de manier waarop gesproken taal is opgebouwd. Wie dat fundament zorgvuldig legt, vergroot de kans dat kinderen later vloeiend leren lezen en spellen — en voorkomt dat zij al vroeg achterstanden oplopen die nog jaren kunnen doorwerken.

Marita Eskes en Marcel Schmeier schreven hierover het boek Van fonemisch bewustzijn naar beginnend leren lezen en spellen. Daarin werken zij een systematische opbouw uit van activiteiten en lessen die jonge kinderen voorbereiden op het leren lezen. Hun uitgangspunt is dat deze basis niet vanzelf ontstaat en ook niet afhankelijk zou moeten zijn van toevallige gewoontes in de klas. Goede instructie in de vroege jaren kan een groot verschil maken.

Opvallend in hun aanpak is de nadruk op kleine, concrete didactische keuzes: veel vragen stellen, alle leerlingen activeren, woorden expliciet uitleggen en hardop laten herhalen en systematisch opbouwen van eenvoudig naar complex. Daarmee is goed onderwijs niet alleen een kwestie van inhoud, maar ook van vorm. Het gesprek laat zien hoe sterk vroege taal- en leesdidactiek samenhangt met kansengelijkheid, succeservaringen en het voorkomen van onnodige leesproblemen.

Kernpunten uit de podcast:

🔤 Fonologisch en fonemisch bewustzijn vormen de basis onder beginnend lezen en spellen. Kinderen moeten eerst begrijpen wat klanken, woorden, zinnen en letters zijn voordat complexere leesvaardigheden stevig kunnen ontstaan.

🧩 Goede instructie is systematisch opgebouwd. Door subdoelen bewust te ordenen en stapsgewijs aan te bieden, voorkom je dat kinderen moeten werken met kennis of vaardigheden die nog onvoldoende zijn verankerd.

🗣️ Directe instructie bij jonge kinderen is niet passief, maar juist interactief. De kracht zit in het voortdurend activeren van alle leerlingen, hardop laten verwoorden, denktijd geven en begrip steeds tussendoor controleren.

📚 Rijke taal en expliciete instructie versterken elkaar. Door woorden bewust aan te leren en kinderen die woorden ook zelf te laten gebruiken, groeit niet alleen hun leesbasis, maar ook hun mondelinge taalvaardigheid.

🛠️ Sterker onderwijs kan leesproblemen helpen voorkomen. Niet elk probleem is te vermijden, maar betere didactiek, heldere leerlijnen en tijdige monitoring kunnen wel degelijk het aantal kinderen met hardnekkige leesproblemen verminderen.

Quotes uit het gesprek

“Het fundament van goed leren lezen en spellen wordt gelegd in de kleutergroepen.”

“Het gaat niet alleen om de leerlingen te helpen, maar om de onderwijzers te onderwijzen.”

“Een leerling die goed kan lezen, die vindt het doorgaans ook leuker.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Boeken en tips

Van fonemisch bewustzijn naar beginnend leren lezen en spellen in 100 lessen

Technisch lezen in een doorlopende lijn

Begrijpend lezen in een doorlopende lijn

Expliciete Directe Instructie in het voortgezet onderwijs

Bordwerk en aantekeningen, slow teaching in de 21ste eeuw

Effectief rekenonderwijs op de basisschool

Expliciete directe instructie 2.0

Zembla-uitzending over de explosieve toename van dyslexie diagnoses

Tijdstempels

00:05 – Introductie
01:23 – Brede doelgroep
03:07 – Gescripte lessen
08:20 – Fonemisch bewustzijn
11:17 – Systematische opbouw
15:29 – Misvattingen kleuters
18:53 – Leesrijp discussie
21:37 – Kennis tankstation
23:06 – Schoolvisie en instructie
24:56 – Letter instructie
29:03 – Team leren
31:02 – Formatief monitoren
33:56 – Boek onderdelen
37:18 – Dyslexie labels
39:53 – Slot

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Hoe geeft Kindcentrum Het Stadshart in Den Bosch betekenis aan opvang, leren en onderwijs?

21 januari 2026 36:03

Opvang en onderwijs voelen vaak als twee werelden met een harde knip bij vier jaar, terwijl het over dezelfde kinderen gaat. Klassewerkplek Kindcentrum Het Stadshart probeert die knip te versoepelen door één doorgaande pedagogische lijn te bouwen van 0 tot 13 jaar. Met als doel: rust, voorspelbaarheid en een brede ontwikkeling die niet ophoudt bij het lokaal. Tegelijk kiest de school nadrukkelijk voor “gewoon goed onderwijs”: stevige kennis, sterke didactiek en hoge verwachtingen, onderbouwd met evidence informed keuzes zoals EDI 2.0 en thematisch onderwijs. Ook werkt de school sinds kort met Wetenswaardig.

Wat het gesprek interessant maakt, is de combinatie van strakke routines én ruimte. Structuren, zoals het werken met een stoplicht om uitgestelde aandacht te leren ontwikkelen, beginnen al bij peuters maar staan spel en ontdekken niet in de weg. De school gebruikt de binnenstad en natuur letterlijk als leeromgeving. Daaronder ligt een duidelijke organisatie: een professionele leergemeenschap met kartrekkers, een jaarplan dat focus aanmoedigt en een cultuur waarin feedback, lesbezoek en professionele dialoog vanzelfsprekend zijn. Het resultaat van de school is niet alleen kwalitatief goed onderwijs, maar ook toename van werkgeluk. Weten waarom je iets doet, binnen heldere kaders professionele ruimte ervaren en samen koers houden.

Een aantal highlights die in deze podcast voorbijkomen:

🧩 De school werkt vanuit één doorgaande pedagogische lijn van 0 tot 13 jaar, waardoor kinderen niet telkens hoeven te schakelen tussen systemen en aanpakken, maar rust en voorspelbaarheid ervaren in hun ontwikkeling.

🚦 Structuur begint al bij jonge kinderen, bijvoorbeeld door het werken met een stoplicht om uitgestelde aandacht te leren, zonder dat dit ten koste gaat van spel, ontdekken en autonomie.

📚 Het thematisch werken is bewust kennisrijker gemaakt door de overstap naar Wetenswaardig, omdat eigen ontwikkelde thema’s inhoudelijk nog onvoldoende diepgang boden, en de school kiest ervoor deze vernieuwing zorgvuldig te laten ingroeien en borgen.

🧭 De professionele leergemeenschap met kartrekkers vormen de ruggengraat van de organisatie; via een scherp jaarplan wordt focus gehouden en worden nieuwe initiatieven steeds langs gezamenlijke doelen gelegd.

🏙️ De omgeving van de binnenstad, natuur en lokale ondernemers wordt ingezet als leerbron, niet als extra activiteit maar als alternatief voor klassikale uitleg wanneer dat beter past bij de leerdoelen.

Quotes uit de podcast:

“Ik denk dat het een hele onnatuurlijke knip is om bij vier jaar een nieuwe organisatiestructuur op te tuigen terwijl we het over dezelfde kinderen hebben.”

“Wij kenmerken ons door een kern van gewoon goed onderwijs en evidence informed onderwijs.”

“Voor iemand die niet weet waar hij heen wil, bestaat er geen gunstige wind.”

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Tijdstempels:

00:03 – Introductie
01:28 – Kindcentrum Stadhart
03:25 – Omgeving
04:25 – Thematisch werken
05:12 – Wetenswaardig
07:16 – Pedagogiek
09:16 – Visuele ondersteuning
12:59 – Evidence informed werken
18:47 – PLG
23:32 – Specialisten
25:24 – Werkgeluk
29:58 – EDI
32:03 – Borging
32:38 – Schoolleiderschap

didactiek

Hoe komen we voorbij de kennisarmoede op school?

Waar zit de bron van de rekenramp in NL (en wat kunnen we eraan doen)?

Hoe maak je van data zuurstof voor meer werkgeluk in het onderwijs?

Wat kunnen onderwijsgedichten ons leren?

Hoe ontwikkel je een levend taalbeleid?

(Hoe) is inclusief onderwijs eigenlijk een haalbare kaart?

Zo leer je kinderen goed rekenen (met een bal)

Hoe geef je nieuwkomersonderwijs vanuit hoge verwachtingen?

Van fonemisch bewustzijn naar beginnend leren lezen en spellen

Hoe geeft Kindcentrum Het Stadshart in Den Bosch betekenis aan opvang, leren en onderwijs?

Abonneren op Tjipcast

Meest recente episodes