Expertise in lesgeven klinkt vanzelfsprekend, maar blijkt bij nadere beschouwing verrassend lastig te definiëren. Wanneer is een leraar echt een expert? En waaraan zie je dat, in een vakgebied waarin doelen, overtuigingen en onderwijsvisies voortdurend door elkaar lopen? Ik spreek hierover met Marald Mens, neuropsycholoog in het onderwijs en auteur van het boek Meesterschap, over expertise in lesgeven. Een belangrijk inzicht is dat vakmanschap niet alleen draait om routine, ervaring of veel “meters maken”. Juist wanneer lessen soepel verlopen, dreigt ook stilstand. Dan ontstaat de vraag hoe leraren voorbij dat plateau komen. Marald beschrijft daarvoor het onderscheid tussen routine-expertise en adaptieve expertise: het vermogen om ook in nieuwe, onverwachte en complexe situaties professioneel te blijven handelen.

Hiermee verschuift de aandacht van goed onderwijs als vaste methode naar goed onderwijs als doordacht kunnen handelen onder druk. Wat vraagt dat van leraren, teams en schoolculturen? En hoe ontwikkel je dit zonder te vervallen in simplificaties? Het gesprek laat zien dat expertise niet alleen zit in wat je weet, maar ook in hoe je kijkt, afweegt en reageert wanneer routines niet meer volstaan.

Tijdens de podcast bespreken we het onderzoekswerk van John Hattie. Hierover is recent ook kritiek op geuit door onder andere de Universiteit van Melbourne.

Kernpunten uit de podcast:

🔍 Expertise in onderwijs is moeilijk eenduidig vast te stellen, omdat de doelen van onderwijs niet overal hetzelfde zijn en sterk samenhangen met visie en overtuiging.

🧠 Intuïtie speelt een fundamentele rol in vakmanschap, maar is niet altijd betrouwbaar; juist daarom vraagt professionele expertise ook om inzicht in de grenzen van intuïtief handelen.

📚 Hoogpresterende leraren combineren brede didactische en pedagogische kennis met inzicht in hoe leren werkt en een scherp beeld van hun leerlingen.

🎯 Goede leraren maken leren niet te gemakkelijk: ze zoeken bewust de productieve moeilijkheid op en stemmen die af op wat leerlingen aankunnen.

🛠️ De stap naar adaptieve expertise ontstaat niet vanzelf door ervaring alleen, maar vraagt reflectie op complexe praktijksituaties en gezamenlijke analyse van scenario’s.

Quotes uit het gesprek

“Het fundament van goede leerkrachten en hun expertise is dat ze sterke intuïtie hebben ontwikkeld.”

“Een topleraar accepteert dat plafond niet.”

“Topleraren weten wat ze moeten doen, ook als ze niet weten wat ze moeten doen.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Tijdstempels

00:00 – Podcast intro en welkom
00:23 – Boek meesterschap
00:56 – Expertise definitie
02:55 – Intuïtie fundament
05:46 – Pseudo expertise?
07:13 – Onderwijs criteria
11:39 – Onderwijs pluriformiteit
15:23 – Leraar kenmerken
20:49 – Routine expertise
24:26 – Professioneel plateau
27:14 – Adaptieve expertise
31:42 – Scenario leren
37:16 – Topgun metafoor
39:40 – Team leren

Een diploma lijkt helder, maar zegt vaak minder dan we denken. Wie een voldoende heeft voor Nederlands, kan vaak heel verschillend schrijven, spreken of argumenteren. Precies daar begint het denken over skillsgericht werken: niet alleen kijken naar het eindbewijs, maar naar wat iemand daadwerkelijk kan, weet en in de praktijk laat zien. Ondanks het praktijkgerichte karakter van het middelbaar en hoger beroepsonderwijs weten we deze ‘visie’ niet optimaal in de praktijk in te brengen. Hierover praat ik met Wim Pelgrim die recent een boek uitbracht met de titel: Skillsgericht werken in de beroepspraktijk.

In het beroepsonderwijs zijn vaardigheden extra relevant. Studenten leren niet alleen uit boeken, maar juist ook in stages, tijdens simulaties, op school en in concrete beroepssituaties. Dan wordt de vraag belangrijk hoe scholen, opleidingen en werkveld zicht krijgen op die ontwikkeling, zonder te vervallen in een systeem van afvinken en georganiseerd wantrouwen (aldus mijn gast).

Het gesprek laat zien dat skillsgericht geen wegbeweging is van het belang van kennis. Integendeel: kennis, vaardigheden, houding en context grijpen voortdurend in op elkaar. De uitdaging zit vooral in de manier waarop opleidingen dat erkennen, benoemen en vastleggen. Daarvoor is gemeenschappelijke taal nodig, betere verbinding met de beroepspraktijk en ruimte om anders te kijken naar bewijs van bekwaamheid. Technologische ondersteuning komt ook aan bod. Iets waar we niet omheen kunnen.

Tegelijk maakt het gesprek duidelijk waarom verandering in het onderwijs lastig is. Financiering, diplomalogica, toetscultuur en systemen van controle sturen het onderwijs nog sterk. Juist daarom is de waarde van een skillsgerichte benadering niet dat alles meteen om moet, maar dat docenten en instellingen op kleine schaal anders leren kijken naar wat studenten werkelijk in potentie kunnen ontwikkelen.

Kernpunten uit de podcast:

🔍 Skillsgericht werken verschuift de aandacht van het diploma naar de vraag wat iemand daadwerkelijk kan, weet en in de praktijk laat zien.

🧠 Kennis verdwijnt daarbij niet naar de achtergrond; het gesprek benadrukt juist dat kennis, vaardigheden, houding en toepassing nauw met elkaar verweven zijn.

🛠️ In beroepsonderwijs ontstaat leren vaak in echte werksituaties, stages en informele contexten, waardoor klassiek toetsen niet altijd goed zichtbaar maakt wat een student beheerst.

🗣️ Een gedeelde skillsgerichte taal is nodig om scholen, opleidingen en werkveld beter met elkaar te laten communiceren over bekwaamheid en ontwikkeling.

🏗️ De grootste belemmeringen zitten niet alleen in didactiek, maar ook in systemen van financiering, diplomering, controle en institutionele logica.

Quotes uit het gesprek

“Het feit dat je een diploma hebt betekent niet dat je daarmee automatisch ook voldoet aan wat er in de praktijk nodig is.”

“Heel veel doen we al. Alleen hoe ga je dat in samenhang met elkaar op een goede manier organiseren?”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Tijdstempels

00:00 – Eerste kennismaking
00:23 – Skillsgericht werken
02:20 – Diploma waarde
03:56 – Skills competenties
06:32 – Kennis vaardigheden
07:41 – Praktijk leren
11:09 – Skillsgerichte taal
14:58 – Competent NL
17:08 – Open badges
19:13 – Vertrouwen controle
22:39 – Digitale paspoorten
26:33 – Financiering prikkels
28:16 – Wasstraat winkelstraat
31:35 – Kleine stappen
35:05 – Morgen beginnen

Veel onderwijsvernieuwing strandt niet op een gebrek aan ideeën, maar op de manier waarop scholen zijn georganiseerd. Daar ligt de kern van dit gesprek over het voortgezet onderwijs. Jeroen Imants laat zien hoe hardnekkig structuren als het leerstofjaarklassensysteem, vroege selectie, summatieve toetsing en een ver doorgevoerde opsplitsing van taken het leren van leerlingen én het werk van leraren beïnvloeden.

Jeroen Imants zijn punt is niet dat alles anders moet om het anders zijn. Wel dat duurzame verbetering alleen kans krijgt wanneer scholen ook hun organisatie durven herzien. Zolang leraren vooral individueel verantwoordelijk blijven voor losse klassen, vakken en resultaten, raken goede initiatieven versnipperd. Dan ontstaat er veel inzet, maar weinig bestendige verandering. Jeroen heeft een lezenswaardig boek geschreven over anders organiseren in het voortgezet onderwijs.

Opvallend in het gesprek is dat anders organiseren hier niet wordt neergezet als modieuze innovatie, maar als een poging om samenhang terug te brengen: tussen vakken en vaardigheden, tussen begeleiden en lesgeven, tussen feedback en leren, en tussen de verantwoordelijkheid van individuele leraren en het gezamenlijke werk van teams. Dat maakt het vraagstuk urgent. Want wie beter onderwijs wil, kan niet alleen naar didactiek kijken. Ook de structuur van de school bepaalt wat er mogelijk wordt en waar kansen liggen om duurzaam te verbeteren.

Kernpunten uit de podcast:

🔧 Duurzame onderwijsverbetering vraagt volgens Iemans om veranderingen in de structuur van de school, niet alleen om goede losse initiatieven. Zonder structurele aanpassing verwateren vernieuwingen snel.

🧩 Het voortgezet onderwijs is sterk georganiseerd rond fragmentatie: leerjaren, vakken, selectiemomenten, toetsen en begeleidingsrollen zijn vaak van elkaar gescheiden. Die versnippering belemmert betekenisvol leren.

📊 De huidige organisatie stimuleert veel summatieve toetsing, omdat scholen voortdurend moeten selecteren en normeren. Daardoor krijgt feedback vaak te laat en in een vorm die weinig helpt bij het leren.

🤝 Iemans pleit voor meer gezamenlijke verantwoordelijkheid van leraren, waarbij teams niet alleen onderwijs geven, maar ook samen het leren van leerlingen volgen en verbeteren. Dat vraagt om positieve wederzijdse afhankelijkheid én individuele aanspreekbaarheid.

🧭 Voor schoolleiders ligt er een strategische opdracht: verschillende beleidsterreinen met elkaar verbinden en langdurig sturen op samenhang. Anders organiseren is volgens hem een meerjarig proces dat sterk leiderschap vraagt.

Quotes uit het gesprek

“Veranderingen in de structuur zijn nodig om duurzame verbeteringen in het lesgeven en in het leren van de leerlingen mogelijk te maken.”

“Formatief handelen en evalueren overal waar het kan en alleen summatief beoordelen waar het moet.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Tijdstempels

00:00 – Intro gesprek
00:59 – Anders organiseren
04:03 – Teamonderwijs basisonderwijs
07:05 – Schoolstructuur innovatie
09:22 – Duurzame verbetering
13:57 – Vroege selectie
17:04 – Toetscultuur selectie
19:43 – Formatieve feedback
23:22 – Niveauverschillen leerlingen
26:11 – Brede brugklas
30:27 – Professionele leergemeenschappen
34:05 – Kennis vaardigheden
39:20 – Positieve afhankelijkheid
43:23 – Strategisch leiderschap