digitalisering

Hoe geef je digitale geletterdheid een betekenisvolle plek in het basisonderwijs?

Digitale geletterdheid begint bij begrijpen hoe de digitale wereld werkt. Wat gebeurt er achter een scherm? Hoe beoordeel je informatie? En wat moeten kinderen zelf weten en kunnen als technologie steeds meer taken kan overnemen?

Ik spreek hierover met Bas Hummel en Merel de Vink. Bas is leraar, lesontwikkelaar en adviseur digitale geletterdheid. Merel de Vink, auteur en oprichter van Leesvink, verken ik hoe je deze vragen een betekenisvolle plek geeft in het basisonderwijs. Kinderboeken blijken daarvoor een waardevolle ingang. Een verhaal over robots, influencers of een chatbot kan aanleiding zijn om met leerlingen te praten over technologie, vertrouwen en vriendschap. Ook een getallentruc kan helpen om de werking van een algoritme inzichtelijk te maken.

We bespreken het verschil tussen digitalisering, digitale geletterdheid en digitale didactiek. Dat onderscheid helpt om bewuste keuzes te maken: wat moeten leerlingen leren over technologie en wanneer ondersteunt technologie het leren? Daarbij komt ook het risico aan bod dat leerlingen denkwerk uitbesteden aan AI, terwijl ze juist zelf kennis en vaardigheden moeten ontwikkelen. Hoe verbind je digitale geletterdheid met lezen, taal en wereldoriëntatie? Welke begeleiding vraagt het zoeken en beoordelen van informatie? En hoe ontwikkel je als schoolteam een gezamenlijke visie, met aandacht voor de digitale leefwereld van kinderen?

Kernpunten uit het gesprek

🔍 Digitale geletterdheid, digitalisering en digitale didactiek vragen om verschillende keuzes. Leren over technologie is iets anders dan apparaten aanschaffen of technologie inzetten om het leren te ondersteunen.

📚 Kinderboeken kunnen een ingang zijn voor digitale geletterdheid. Verhalen over robots, influencers en chatbots bieden aanknopingspunten voor gesprekken over betrouwbaarheid, identiteit en menselijke relaties.

🧩 Maak technologie begrijpelijk door de werking ervan uit te leggen. Een getallentruc, een opengeschroefde laptop of een gesprek over taalmodellen kan helpen om achter de ogenschijnlijke magie te kijken.

🧠 Informatie opzoeken vraagt om begeleiding bij begrijpen, verwerken en toepassen. Bas benadrukt daarbij het belang van kennisopbouw en waarschuwt voor het uitbesteden van denkwerk aan AI.

🌱 Begin als team met gezamenlijke taal, een visie en zicht op wat er al gebeurt. Nieuwsgierigheid naar de online ervaringen van leerlingen biedt vervolgens concrete aanknopingspunten voor het onderwijs.

Quotes uit het gesprek:

“De online en de fysieke wereld lopen eigenlijk zo door elkaar heen.”

“Je kunt er dus heel erg bewust voor kiezen om bijvoorbeeld boeken in te gaan zetten om ook te leren over digitale technologie.”

“Het gaat om begrijpen, verwerken, toepassen wat mij betreft.”

Deze podcast maak ik samen met JSW, hèt vakblad voor het basisonderwijs. JSW is al jaren het naslagwerk voor leerkrachten en onderwijsprofessionals in het primair onderwijs. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar ben jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar ICT & Media, basisvaardigheden, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? Kijk op JSW!

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Tijdstempels

00:00 – Introductie gasten
02:18 – Digitale geletterdheid
04:24 – Podcasts maken
06:13 – Brede geletterdheid
08:18 – Begrippen onderscheiden
09:49 – Boeken verbinden
13:05 – Technologie ontleden
14:10 – Algoritmes begrijpen
16:38 – Kennis opbouwen
17:08 – AI begrijpen
20:52 – Leesplezier stimuleren
24:21 – Informatie beoordelen
28:17 – Schermen vrezen
30:54 – Gezamenlijke visie
32:31 – Nieuwsgierig blijven

Bronnen & verdieping

De kerndoelen digitale geletterdheid van SLO, als inhoudelijk vertrekpunt voor het gesprek over het curriculum.

Hart van staal van Simon van der Geest, besproken als ingang voor gesprekken over robots.

Het boek van Bas Haring over kunstmatige intelligentie, besproken vanwege de toegankelijke uitleg van computers en algoritmes.

Jeugdbieb, Het Klokhuis, Schooltv en WikiKids zijn ook genoemd bij het begeleiden van zoekopdrachten en het vergelijken van informatie.

Hoe blijf je een mens tussen de systemen?

Digitalisering verandert het onderwijs stilaan stap voor stap. We gebruiken digitale systemen om vorderingen te volgen, oefenstof aan te bieden en te bepalen welke ondersteuning een leerling nodig heeft. AI voegt daar nieuwe mogelijkheden aan toe. Elke toepassing kan op zichzelf handig en logisch lijken, terwijl ze samen een grotere beweging vormen waarvan de gevolgen minder zichtbaar zijn. Wat raken we onderweg kwijt wanneer meetbare prestaties, voorspellingen en efficiëntie steeds meer bepalen hoe we naar leerlingen kijken? Hoeveel ruimte blijft er voor ontmoeting, verwondering en het proberen te begrijpen van een kind? En herkennen we nog wanneer technologie ons helpt bij onze onderwijskeuzes, of die keuzes ongemerkt begint te sturen?

Jan Jaap Hubeek onderzoekt die vragen in zijn boek Mens blijven tussen systemen. Hij is directeur van Stichting NIVOZ, voormalig leraar en maker van onder meer de podcast Meesterwerk. Zijn vertrekpunt is de ontmoeting: onderwijs vraagt om leraren die hun leerlingen kennen en zelf verantwoordelijkheid nemen voor hun keuzes.

Dat maakt hem kritisch op de belofte dat AI de didactiek kan overnemen, zodat de leraar meer tijd krijgt voor de pedagogiek. Kun je die twee eigenlijk uit elkaar halen? En levert tijdwinst vanzelf ruimte op voor aandacht, of gaan we vooral meer doen? We spreken over digitale leermiddelen, toetsing, kansengelijkheid en de invloed van technologiebedrijven. Telkens komt dezelfde vraag terug: wat willen we met ons onderwijs bereiken en wat vraagt dat van ons als mens in deze tijd?

Kernpunten uit het gesprek:

🤝 Ontmoeting vraagt oefening en aandacht. Hubeek ziet de school als een plek waar leerlingen leren samenleven, verschillen tegenkomen en fouten mogen maken in het contact met anderen.

🧭 De onderwijsbedoeling geeft richting aan technologiegebruik. Begin bij wat je leerlingen wilt leren en bepaal vervolgens welke inrichting, middelen en handelingen daarbij passen.

🧩 Didactiek en pedagogiek zijn met elkaar verweven. Volgens Hubeek kun je het begeleiden van leren moeilijk losmaken van het kennen van een leerling en het begrijpen van diens antwoorden, ervaringen en behoeften.

🔍 AI stelt de kwaliteit van opdrachten en toetsing ter discussie. Een ingeleverde tekst maakt het denkproces van een leerling niet vanzelf zichtbaar. Het gesprek over gemaakte keuzes kan juist belangrijke informatie opleveren.

⚖️ Digitale systemen vragen om professioneel oordeel. Voorspellingen en leerlinggegevens kunnen verwachtingen beïnvloeden. Het gesprek onderstreept daarom het belang van regie, kritische vragen en aandacht voor wat systemen buiten beschouwing laten.

Quotes uit het gesprek:

“Wat ik bedoel met mens blijven tussen systemen is: zie dat kind.”

“Ik maak me zorgen dat we niet weten waar we in zitten.”

“Je begint altijd bij je intentie, je bedoeling. Wat wil je met deze les? Wat wil je met je school? Wat wil je met deze toets?”

Tijdstempels

00:00 – Menswaardig onderwijs
01:17 – Onderlinge ontmoeting
04:17 – Digitale leefwereld
08:19 – Onzichtbare systemen
10:18 – Professionele regie
12:45 – Aanwezigheid toetsen
14:47 – Sturende technologie
17:05 – Didactiek uitbesteden
20:43 – Bedoeling bevragen
21:10 – Leerprocessen beoordelen
24:02 – Sociale verbindingen
27:05 – Betekenisvol leren
30:30 – Bewuste keuzes
35:11 – Maatschappelijke keerzijden
37:36 – Menselijke intelligentie

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Bronnen en verdieping

Jan Jaap Hubeek – Mens blijven tussen systemen. Het centrale boek bij het gesprek, over menswaardig onderwijs in een AI-tijdperk.

Robert D. Putnam – Bowling Alone. Aangehaald bij de bespreking van sociale netwerken, gemeenschapsvorming en democratie.

Johannes Visser – Is het voor een cijfer?. Genoemd bij de discussie over toetsdruk en de vraag waarop leerlingen hun inspanningen richten. Ik sprak Johannes in een podcast over dit boek.

Stichting NIVOZ – het lemniscaatmodel. Hubeek beschrijft hoe intentie, inrichting en handelen steeds opnieuw met elkaar verbonden worden.

Is een examen nog wel van deze tijd? LIVE podcast over werken en leren!

Dit keer ben ik niet in de studio maar hebben we de studio opgebouwd in Kasteel Groeneveld. Een buitenplaats voor stad en land voor het eerst gebouwd in 1696! Check zeker ook even de shownotes voor wat indrukwekkende foto’s. Overigens ook een mooie en leerzame locatie voor een schoolreisje weet ik uit ervaring!

In deze aflevering ga ik in gesprek over een spannende en fundamentele vraag gericht op leren en professionaliseren van professionals: Is een examen nog wel van deze tijd? We richten ons nu met name op professionals die werken en leren combineren. Zitten we in deze digitale en snelle economie nog wel te wachten op een onafhankelijk en ‘waardevast’ diploma? Met AI, tal van (gratis) online leeromgevingen en een krappe arbeidsmarkt ligt de wereld aan je voeten zou je denken! Bovendien is een examen niet zomaar gemaakt. Tal van zaken dienen op orde te zijn. Denk aan het bepalen van de leerdoelen, het toetsbeleid, de samenstelling van de examencommissie of de analyses van de resultaten! Kortom, is dit nog wel van deze tijd? Over deze vraag ga ik het hebben in een live podcast met publiek die tussendoor ook de mogelijkheid krijgen om vragen te stellen.

Ik zit aan tafel met:

Jobke van den Berg, directeur en bestuurder van eXplain

Barbara Kramer, directeur stichting examens uitzendbranche

Frank Bakker, directeur en bestuurder van Markus Verbeek Praehep

Deze podcast maak ik op uitnodiging van de associatie voor examinering. De associatie voor examinering is één van de grootste onafhankelijke exameninstituten in Nederland. De associatie is toonaangevend in de markt bij het maken én afnemen van examens voor hooggewaardeerde diploma’s. Volgens jaar vieren ze hun 85 jarig jubileum! Niet voor niets stemmen de meeste opleiders hun opleidingsprogramma’s af op onze examenprogramma’s. Een diploma van de Associatie is meer dan een papiertje. Een Associatiediploma is een kwaliteitskeurmerk. En dát opent deuren bij werkgevers. Meer weten? Kijk op www.associatie.nl. Ter info: De associatie voor examinering is sinds 7 jaar onderdeel van Explain.

Is AI het ei van Columbus?

In deze aflevering ga ik in gesprek met Hans Hoornstra over zijn nieuwe boek Het AI van Columbus. We verkennen samen hoe kunstmatige intelligentie niet alleen de wereld verandert, maar ook het onderwijs fundamenteel uitdaagt en vernieuwt. Hans trekt inspirerende parallellen tussen de ontdekkingsreis van Columbus en de zoektocht van onderwijsprofessionals in dit digitale tijdperk. Waar staan we nu op het gebied van digitalisering en kunstmatige intelligentie? Hoe gaat dit ons werk op korte- en lange termijn veranderen? En: Hoe bereiden we leerlingen voor op een toekomst die we zelf nog niet volledig begrijpen? Zijn inzichten zetten aan tot denken én doen. Stilstaan is geen optie.

Tjipcast wordt mede mogelijk gemaakt door:

Klassewerkplek. Wetenschappelijke studies tonen aan dat gelukkige leerkrachten meer betrokken zijn, minder verzuimen en effectiever lesgeven, wat de onderwijskwaliteit verbetert en de werkdruk vermindert. Wil je meer weten over hoe zo’n gelukkige werkplek eruit kan zien? Check dan snel www.klassewerkplek.nl en doe mee!

En Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op www.wetenswaardig.nl voor meer informatie!

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Is het tijd voor een digitale (r)evolutie in het onderwijs?

Digitalisering is niet meer weg te denken in ons onderwijs. Toch is de voorspelde radicale revolutie uitgebleven. Er is meer en meer aandacht voor krachtige didactiek gekoppeld aan wetenschappelijke inzichten over hoe leren werkt. Dit vraagt om een kritische herbezinning van de rol die digitalisering kan spelen in de klas. De didactiek bepaalt de ICT tool en niet andersom. De auteurs van het recent verschenen boek Wijze lessen, digitale didactiek hebben de meest recente inzichten rondom leren, digitalisering op een zeer prettige manier uitgewerkt in 12 bouwstenen.

Twee van de auteurs, Mitte Schroeven en Wouter Buelens bezochten eind mei de studio om het boek te bespreken. Ze houden een onderbouwd en gepassioneerd betoog voor een digitale evolutie! Een zeer toepasbaar perspectief voor iedereen die onderbouwd digitale keuzes in het klaslokaal wil maken om het leren te bevorderen. Het boek is gratis (!) te downloaden via deze link en te bestellen via de boekhandel. Veel luisterplezier!

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Tjipcast short: Aan de slag met het vmbo profielwerkstuk

We trappen het nieuwe schooljaar af met een zeer toepasbare podcast voor docenten en leerlingen van het vmbo! We gaan het hebben over het profielwerkstuk. Voor leerlingen en soms ook docenten kan dit best een uitdaging zijn. Welke onderwerpen zijn geschikt? Welke structuur bied je leerlingen, hoe geef je feedback aan en hoe werk je met bronnen? Deze podcast geeft docenten en begeleiders praktische handvatten te geven voor de begeleiding, van start tot finish. Maar de podcast is ook voor leerlingen erg handig, want na het luisteren kun je direct aan de slag en weet je waar het profielwerkstuk aan dient te voldoen.

Ik ga in gesprek met Perla Jap Sam, docent Engels en coach op het vmbo van het Lucent College in Hilversum. Ook coördineert ze het profielwerkstuk voor eindexamenleerlingen. En te gast is Amira Achbari. Ze maakte vorig schooljaar jaar haar profielwerkstuk over discriminatie. De volgende onderwerpen komen aanbod in deze Tjipcast short:

  • Waar moet een VMBO profielwerstuk aan voldoen?
  • Hoe kies je een goed onderwerp?
  • Hoe maak je een geraamte / structuur ?
  • Hoe ga je om met feedback en tussentijdse terugkoppeling?
  • Hoe werk je toe naar het uiteindelijke eindproduct en de presentatie?
  • En tot slot bespreken we tips en tricks uit de praktijk!

Deze aflevering maak ik in samenwerking met Beeld en Geluid onderwijs en School TV!  Wist je dat beeld en geluid één van de grootste archieven ter wereld als het gaat om media beheert? Denk aan radio- en televisieprogramma’s, videogames, prentjes, gifjes, websites en nog veel meer! Neem eens een kijkje op www.beeldengeluid.nl/onderwijs. Je kunt als docent een gratis account krijgen via je school!

Hoe maak je als docent in het mbo het verschil?

In de studio is Elianne Ottevanger. Docent VIG (Verzorgende Individuele Gezondheidszorg) bij het Albeda Zorgcollege. Daarnaast is Elianne studieloopbaanbegeleider van 1 BOL groep (Beroepsopleidende Leerweg) en werkbegeleider voor nieuwe docenten. Ook is ze expert docent digitale didactiek. In deze aflevering praten we uitgebreid over haar drijfveren om les te geven, waarom ze heeft gekozen voor het middelbaar beroepsonderwijs en vanuit onderwijsvisie ze met studenten werkt. We praten uitgebreid over de Rotterdamse context waarin ze lesgeeft en wat dit van haar vraagt als docent. Ook bespreken we hoe ze digitale middelen inzet om verbinding met haar studenten te houden.

Deze podcast is totstandgekomen in samenwerking met Malmberg. In het najaar van 2023 maak ik twee podcast waarin ik op zoek ga naar persoonlijke verhalen van leerkrachten en docenten die het hart raken. Kijk voor meer informatie over wat Malmberg allemaal doet voor het onderwijs op Malmberg.nl.

Check zeker dit boek ‘Van de straat‘ over straatcultuur en de relatie met onderwijs.

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Tjipcast short: Help! Hoe start ik met digitale didactiek?

In deze aflevering praat ik met docenten Denise Brilman, Pallas Linssen-van der Doorn en Sylke de Greef over hoe je op een goede manier kunt starten met digitale didactiek. Deze (jonge!) docenten hebben een arsenaal aan tips, trucs en werkvormen paraat om zelfs de grootste digi-hater om te toveren tot digi-lover. Aan de hand van voorbeeldlessen, praktijktips en diverse tools hebben we een buitengewoon kennisproductief gesprek!

Dit is een speciale podcast aflevering, het is vandaag 5 oktober 2023 en ik ben vandaag de hele dag te gast bij Museum Beeld en Geluid in Hilversum. Beeld en geluid beheert één van de grootste archieven ter wereld als het gaat om media. En voor iedere leerkracht en docent kan je er gratis gebruik van maken! Eerder dit jaar maakte ik al een korte serie over hoe je media en digitalisering in je klas kunt gebruiken. Meer weten? Check deze link!

Meer over mijn gasten:

  • Denise Brilman is educatief technoloog, docent bij het ROC van Twente bij het Edulab en bekend als winnaar van een eerdere editie van de Media & Onderwijsprijs van Beeld en Geluid met de minecraf menselijk lichaam escaperoom. Als educatief technoloog verzorgt ze ook lessen make-overs. Om het leuker, efficienter en makkelijker te maken.
  • Pallas Linssen – van der Doorn, docent Beeldende Vorming aan De Nassau in Breda, een scholengemeenschap voor mavo, havo en vwo. Én ze is een van de winnaars van de Media en Onderwijs Prijs 2021 van Beeld & Geluid op school.
  • Sylke de Greef, 28 jaar, afdelingsleider en docent geschiedenis op het Roelof van Echten College in Hoogeveen, woont in Zwolle. Zet graag digitale middelen in om het leren te verrijken. Begeleidt ook startende docenten. 
Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Tjipcast short: Hoe kan je aan de slag met nieuwswijsheid in de klas?

In deze aflevering praat ik met Patricia van Rijswijk over het belang van nieuwswijsheid in het onderwijs. Patricia is mediaspecialist nieuwswijsheid bij Beeld en Geluid. We bespreken hoe nieuws gemaakt wordt en waarom het voor jongeren belangrijk is hier iets van te weten. Thema’s die voorbijkomen in dit gesprek zijn de relatie tussen nieuws en manipulatie, desinformatie (wat is het?), de werking van journalistiek, de invloed van fake-news, de relatie met burgerschap in het onderwijs en de subtiliteit van beïnvloeding vandaag de dag (denk aan influencers). Ook bespreken we enkele succesprojecten waar het onderwijs van kan leren! Deze podcast is opgenomen tijdens de Dutch Media week 2023. Samen met Beeld en Geluid maak ik een serie praktische podcasts over hoe je met beeld en geluid de kwaliteit van je lessen kunt verbeteren en vernieuwen! Voor meer informatie check de onderwijspagina op beeldengeluid.

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

En de winnaar is… LIVE uitreiking van de Media en Onderwijsprijs 2023!

Dit is een speciale podcast aflevering, het is vandaag 5 oktober 2023 en ik ben vandaag de hele dag te gast bij Museum Beeld en Geluid in Hilversum. Beeld en geluid beheert één van de grootste archieven ter wereld als het gaat om media. En iedere leerkracht en docent kan je er gratis gebruik van maken! Eerder dit jaar maakte ik al een korte serie over hoe je media en digitalisering in je klas kunt gebruiken. In deze podcast staan we stil bij de uitreiking van de Media en Onderwijsprijs 2023. Dit is een initiatief van Beeld en Geluid en Lesson Up! Wat kan je verwachten? Een podcast waarin ik met de juryleden in gesprek ga over de ontwikkelde lessen, inzichten en trends! En we maken natuurlijk de winnaars bekend en bespreken de kwaliteit van de lessen, aanpak en impact in de klas.

Aan tafel zitten de volgende juryleden:

  • Michel van Ast, trainer, spreker, auteur over effectief leren en lesgeven 
  • Rhea Flohr, Onderwijsadviseur op het gebied van digitale geletterdheid en digitalisering in het onderwijsorganisatie 
  • Robin van Ast, dochter van Michel is ook jurylid. Ze is scholier en doet momenteel eindexamen VMBO-TL.

Check zeker de site van beeld en geluid als je nieuwsgierig bent geworden naar de ingezonden lessen.